Thiếu sách giáo khoa: vấn đề không phải ở số lượng mà ở cách phân phối
Thiếu sách giáo khoa cục bộ trước năm học mới là tình trạng phụ huynh không thể mua đủ một số đầu sách cho con dù tổng nguồn cung đã được in và xuất ra thị trường với số lượng lớn, nhưng phân phối và điều phối tại từng điểm bán, từng thời điểm chưa theo kịp nhu cầu tăng đột ngột, khiến việc chuẩn bị học tập của học sinh bị gián đoạn và gây áp lực không cần thiết cho gia đình. Những ngày trước khai giảng năm học 2026-2027, nhiều phụ huynh phản ánh phải chạy khắp nơi nhưng vẫn chưa gom đủ sách cho con. Đây không phải là câu chuyện thiếu sách trên phạm vi toàn quốc, mà là những "lỗ hổng" xuất hiện tại một số điểm bán, đầu sách và thời điểm nhất định. Khi hệ thống cung ứng bị tắc cục bộ, cảm giác thiếu sách giáo khoa trở thành nỗi lo thường trực, dù trên giấy tờ nguồn cung đã sẵn sàng. Vấn đề nằm ở tổ chức phân phối sách, chứ không chỉ ở số bản in.
Nguồn cung khổng lồ nhưng vẫn tạo ra cảm giác khan hiếm
Nhà xuất bản khẳng định đã chuẩn bị nguồn cung sách giáo khoa với quy mô rất lớn cho năm học mới. Tính đến ngày 25/8, khoảng 225 triệu bản sách đã được đưa ra thị trường và kế hoạch in bổ sung thêm khoảng 10 triệu bản đang được triển khai để phục vụ các trường mới đăng ký, các địa phương tăng nhu cầu và những đầu sách còn thiếu cục bộ. Đây là con số đủ để trấn an xã hội rằng hệ thống không bị thiếu sách theo nghĩa tổng thể. Nhà xuất bản cũng chuẩn bị một lượng sách dự phòng, nhằm ứng phó biến động số lượng học sinh, trường mới thành lập hoặc các tình huống bất thường như thiên tai. Tuy vậy, khi một vài cuốn sách lẻ biến mất khỏi kệ trong đúng thời điểm cao điểm mua sắm, phụ huynh không nhìn thấy 225 triệu bản ở đâu cả – họ chỉ thấy mình phải xếp hàng, chờ bổ sung hoặc đi nhiều nơi để hoàn thiện bộ sách cho con. Cảm giác khan hiếm vì thế trở nên rất thực tế, dù dữ liệu lại cho thấy sự dư dả.
Nhu cầu dồn cục và đăng ký thiếu đồng bộ: nút thắt ngay tại trường và điểm bán
Nguyên nhân cốt lõi khiến thiếu sách giáo khoa cục bộ chính là cách thị trường tiêu dùng tập trung trong một khoảng thời gian ngắn trước năm học mới. Nhiều phụ huynh có thói quen chờ sát ngày khai giảng mới mua sách, dẫn đến nhu cầu dồn vào vài tuần, thậm chí vài ngày. Những điểm bán vốn đã nhận sách theo kế hoạch trước đó khó có thể bổ sung kịp ngay lập tức khi một số đầu sách bất ngờ "nóng" lên. Thêm vào đó, việc đăng ký sách tại một số trường chưa được thực hiện tập trung và đúng tiến độ. Khi trường không đặt sách qua đơn vị phát hành từ sớm, phụ huynh phải tự mua lẻ, làm áp lực lên các cửa hàng sách tăng mạnh trong giai đoạn cận năm học mới. Những biến động khác như trường mới thành lập, học sinh chuyển trường hoặc nhu cầu mua bổ sung của gia đình càng khiến việc dự báo và phân phối sách trở nên khó chính xác. Nói cách khác, thiếu điều phối đồng bộ đang khiến khâu chuẩn bị học tập của toàn hệ thống bị lệch nhịp.
Giải pháp: từ điều phối sách đến quản lý kho theo nhu cầu thực
Trước phản ánh thiếu sách giáo khoa, cơ quan quản lý yêu cầu các địa phương phải vào cuộc mạnh hơn, không thể chỉ trông chờ vào nguồn in thêm. Các Sở Giáo dục và Đào tạo được yêu cầu rà soát từng cơ sở, thống kê số lượng còn thiếu theo lớp, môn, đầu sách để có phương án bổ sung kịp thời. Đồng thời, việc điều phối sách từ nơi còn dư sang nơi thiếu phải diễn ra linh hoạt, thay vì để kho vẫn đầy trong khi phụ huynh phải đi nhiều điểm bán mới tìm được đủ bộ sách. Nhà xuất bản đã bắt đầu điều phối sách giữa các đơn vị phát hành để lấp các "vùng trũng" thiếu sách, nhưng cần đi xa hơn: chuẩn hóa quy trình đăng ký sách tại trường, xây dựng hệ thống quản lý kho dựa trên dữ liệu nhu cầu cập nhật theo thời gian, và mở rộng chính sách hỗ trợ, cho mượn sách cho học sinh gặp khó khăn. Chuẩn bị học tập cho năm học mới chỉ thực sự hiệu quả khi cả nhà xuất bản, nhà trường và địa phương cùng chia sẻ trách nhiệm phân phối sách.
Kết luận: giải bài toán sách giáo khoa là giải bài toán tổ chức
Nhìn vào quy mô in ấn, có thể nói hệ thống không thiếu sách giáo khoa, nhưng lại thiếu khả năng phân phối sách đúng nơi, đúng thời điểm. Tình trạng phụ huynh phải chờ bổ sung hoặc đi nhiều nơi chỉ để tìm một vài đầu sách lẻ là tín hiệu cho thấy khâu tổ chức đang yếu hơn khâu sản xuất. Nếu mỗi năm học mới tiếp tục chứng kiến cảnh xếp hàng mua sách, chúng ta sẽ lãng phí nguồn lực xã hội và gây áp lực tâm lý cho gia đình, học sinh trong giai đoạn chuẩn bị học tập. Câu trả lời không nằm ở việc in thêm vô hạn, mà ở việc xây dựng hệ thống đăng ký, dự báo và phân phối sách có trách nhiệm, minh bạch và dựa trên dữ liệu. Khi nhà xuất bản, nhà trường và cơ quan quản lý cùng coi việc chuẩn bị sách giáo khoa là một chuỗi nhiệm vụ liên thông, câu chuyện thiếu sách cục bộ sẽ dần lùi vào quá khứ.
