Bỏ tiền kiểm, nhưng không buông quản lý
Hậu kiểm kinh doanh rượu là cách quản lý trong đó thương nhân cung cấp thông tin về hoạt động kinh doanh, còn cơ quan nhà nước giám sát việc tuân thủ và xử lý vi phạm sau đó, thay vì cấp phép trước khi hoạt động. Bộ Công Thương đang lấy ý kiến dự thảo nghị định thay thế Nghị định 105/2017, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 17/2020, với đề xuất bãi bỏ thủ tục cấp, cấp lại, sửa đổi và bổ sung giấy phép kinh doanh rượu. Đây là thay đổi đáng ủng hộ: giấy phép không còn là cửa ải ban đầu, nhưng chất lượng quản lý sẽ phụ thuộc vào khả năng nhận diện vi phạm và can thiệp đúng lúc. Đề xuất xuất hiện trong bối cảnh Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư năm 2025, được Quốc hội thông qua ngày 24-8-2026, đưa kinh doanh rượu ra khỏi danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện; quy định này có hiệu lực từ ngày 1-3-2027. Vì vậy, bỏ giấy phép không đồng nghĩa bỏ trách nhiệm về an toàn.
Dữ liệu chỉ hữu ích khi thay được giấy tờ
Phương án quản lý rượu bằng dữ liệu dựa vào thông tin do thương nhân cung cấp, cập nhật và chia sẻ trên môi trường điện tử, kết hợp hậu kiểm và giám sát quy định về truy xuất nguồn gốc, nhãn tem, an toàn thực phẩm. Nếu vận hành tốt, cách làm này có thể giảm hồ sơ, giấy tờ và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp lẫn hộ kinh doanh. Nhưng dữ liệu số không tự tạo ra quản lý hiệu quả: thông tin phải được dùng chung giữa cơ quan liên quan, dễ cập nhật và không buộc người kinh doanh khai lại những gì Nhà nước đã có. Đây là điểm quyết định cải cách có thực chất hay chỉ đổi hồ sơ giấy thành biểu mẫu trực tuyến. Trách nhiệm kiểm soát sản phẩm không rõ nguồn gốc, rượu giả và rủi ro an toàn thực phẩm vẫn phải được duy trì; thay đổi cần nằm ở cách phát hiện và xử lý, không phải ở việc làm nhẹ các chuẩn mực bảo vệ người tiêu dùng.
Ranh giới giữa khai báo và giấy phép trá hình
Trong góp ý của VCCI, tổ chức này ủng hộ chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm nhưng cảnh báo thủ tục cung cấp thông tin có thể thành “giấy phép trá hình” nếu doanh nghiệp phải chờ thẩm định hay phê duyệt. Cách thiết kế hợp lý là khai báo mang tính thông báo, hệ thống tự động cấp mã tiếp nhận và thương nhân không phải đợi chấp thuận mới được kinh doanh. Cũng không nên áp cùng một nghĩa vụ cho nhà sản xuất, nhà phân phối lớn và hộ bán lẻ, quán ăn nhỏ. VCCI đề xuất tập trung yêu cầu thông tin đầy đủ ở khâu sản xuất, nhập khẩu, phân phối và bán buôn; với bán lẻ, nên khai một lần, tích hợp đăng ký hộ kinh doanh hoặc khai thác dữ liệu thuế điện tử. Cơ quan quản lý cũng cần tránh yêu cầu cập nhật trước mỗi lần đổi nhà cung cấp hay sản phẩm. Nếu thủ tục buộc người kinh doanh chờ một quyết định hành chính, cái tên “hậu kiểm” sẽ không làm nó bớt giống tiền kiểm.
Doanh nghiệp cần theo dõi điều gì tiếp theo?
Doanh nghiệp nên theo dõi cách dự thảo quy định việc tạm dừng kinh doanh, tiêu chí hậu kiểm và nghĩa vụ khai báo theo từng quy mô. VCCI đề nghị bỏ quyền tạm dừng vì lo thiếu căn cứ, trình tự, thời hạn và bảo đảm quyền giải trình; nếu vẫn giữ, biện pháp này nên giới hạn ở vi phạm nghiêm trọng, đồng thời nêu rõ cơ quan có thẩm quyền, thời hạn tối đa, quyền giải trình và cách chấm dứt tạm dừng sau khi khắc phục. Một điểm khác là khoảng cách tối thiểu 100 m với một số cơ sở y tế, giáo dục đối với địa điểm bán rượu tiêu dùng tại chỗ: dự thảo cần làm rõ cách đo, phạm vi cơ sở và cách xử lý nơi kinh doanh đã hoạt động ổn định trước khi cơ sở mới xuất hiện gần đó. VCCI còn đề nghị chuyển dữ liệu giấy phép hiện có sang hệ thống mới và dành tối thiểu sáu tháng chuyển tiếp kể từ khi hệ thống chính thức vận hành. Hậu kiểm cần dựa trên rủi ro và tránh kiểm tra trùng lặp. Kết quả cải cách sẽ được quyết định bởi các chi tiết ấy: bỏ được giấy phép trên văn bản là chưa đủ nếu doanh nghiệp vẫn phải xin phép qua một quy trình khác.
