Hợp tác hàng hải Đông Nam Á là gì và vì sao đang bước vào giai đoạn quyết định?
Hợp tác hàng hải Đông Nam Á là quá trình các quốc gia trong khu vực cùng sử dụng luật pháp quốc tế biển, cơ chế đối thoại khu vực và các khuôn khổ kinh tế – xã hội để quản lý Biển Đông, phát triển cảng bền vững, bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng và bảo vệ sinh kế cộng đồng ven biển trong dài hạn. Nói cách khác, đây không chỉ là câu chuyện tàu thuyền và cảng biển, mà là cách cả khu vực tự tổ chức lại trật tự đại dương để vừa giữ hòa bình, vừa tạo tăng trưởng kinh tế bao trùm. Điểm đáng chú ý là hợp tác hiện nay không còn dừng ở những tuyên bố thiện chí. Bên lề Hội thảo khoa học quốc tế về Biển Đông lần thứ 18 với chủ đề “Cạnh tranh, kết nối và hợp tác: Biển Đông và trật tự hàng hải khu vực”, các đại sứ và học giả đã bàn thẳng vào cách biến luật pháp quốc tế biển, cơ chế ASEAN và các dự án cảng biển thành công cụ quản trị cụ thể. Đây là bước chuyển từ đối thoại sang hành động – và khu vực không có nhiều thời gian để chần chừ.
Luật pháp quốc tế biển: Nền móng không thể mặc cả cho quản lý Biển Đông
Nếu phải chọn một trụ cột cho quản lý Biển Đông, đó phải là luật pháp quốc tế biển, với UNCLOS 1982 ở vị trí trung tâm. Đại sứ Canada tại Việt Nam Jim Nickel nhấn mạnh rằng mọi vấn đề ở Biển Đông cần được quản lý trên cơ sở luật pháp quốc tế, và UNCLOS phải là nền tảng cho các biện pháp ứng phó, quản lý rủi ro cũng như giảm căng thẳng khi các vấn đề phát sinh. Đây là một câu nói đáng trích dẫn, vì nó đặt ra tiêu chuẩn tối thiểu mà mọi bên liên quan buộc phải tôn trọng. Quan điểm này không chỉ mang tính pháp lý mà còn gắn trực tiếp với đời sống người dân. Sinh kế của người dân, đời sống kinh tế, thậm chí cả bản sắc của Việt Nam đều gắn bó với Biển Đông. Khi tranh chấp bị đẩy lên bằng sức mạnh thay vì bằng luật, người chịu thiệt đầu tiên chính là ngư dân, doanh nghiệp vận tải và cộng đồng ven biển. Do đó, quản lý Biển Đông bằng luật pháp quốc tế không phải là lựa chọn sang trọng về ngoại giao, mà là điều kiện để bảo vệ lợi ích rất cụ thể của xã hội và kinh tế khu vực.
Đối thoại ASEAN và tiếng nói Timor-Leste: Hòa bình không thể thiếu cộng đồng địa phương
Trong bối cảnh môi trường an ninh hàng hải tại Biển Đông đang thay đổi nhanh chóng, Đại sứ Timor-Leste tại Việt Nam João Pereira coi cơ chế đối thoại của ASEAN là giải pháp tốt nhất để thúc đẩy đồng thuận và tìm kiếm phương thức giải quyết các bất đồng giữa các bên. Timor-Leste, một quốc gia được bao quanh bởi đại dương, không muốn đứng ngoài cuộc; ngược lại, nước này khẳng định trách nhiệm phối hợp chặt chẽ với các thành viên ASEAN để cùng bảo đảm hòa bình, an ninh và ổn định tại Đông Nam Á. Điều đáng giá trong cách tiếp cận của Timor-Leste là họ nhìn hợp tác hàng hải Đông Nam Á như một quá trình vừa ngoại giao, vừa xã hội. TS. Therese Nguyen nhấn mạnh rằng đàm phán trên biển không chỉ là chuyện giữa chính phủ với chính phủ, mà cần sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng địa phương. Bà cho rằng phát triển kinh tế biển và phát triển cảng bền vững phải tôn trọng chính quyền địa phương, luật tục và bảo đảm người dân thực sự được hưởng lợi từ quá trình phát triển. Nếu cộng đồng bị gạt ra ngoài, mọi khẩu hiệu về phát triển bền vững sẽ rỗng tuếch.
Liên kết cảng biển Việt Nam – Singapore: Cạnh tranh bằng hợp tác, không bằng cô lập
Ở chiều cạnh kinh tế, hợp tác hàng hải Đông Nam Á đang thể hiện rõ qua mối liên kết giữa Việt Nam và Singapore. Đại sứ Singapore tại Việt Nam Rajpal Singh khẳng định kết nối hàng hải giữ vai trò thiết yếu đối với tăng trưởng của Singapore, và trên cơ sở đó, nước này sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm xây dựng ngành hàng hải và phát triển chuỗi cung ứng với các đối tác, trong đó có Việt Nam. Hoạt động chia sẻ trải rộng từ xây dựng, quản lý hệ thống cảng biển đến thúc đẩy sự tham gia của doanh nghiệp. Điển hình là tập đoàn PSA đang hợp tác với đối tác Việt Nam triển khai dự án phát triển cảng biển tại Việt Nam. Đây không chỉ là một thương vụ kinh doanh, mà là cơ chế giúp các cảng Đông Nam Á củng cố vị thế cạnh tranh trong chuỗi vận tải toàn cầu. Song song với hợp tác doanh nghiệp, hai nước còn tăng cường phối hợp cấp cao để duy trì sự thông suốt cho vận tải biển và các tuyến giao thương thiết yếu. Thứ hai, về kết nối, nhà ngoại giao Singapore nêu rõ yêu cầu duy trì và tăng cường liên kết giữa các nước, qua đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, cải thiện đời sống người dân. Nếu các cảng trong khu vực cạnh tranh bằng cách tự cô lập, họ sẽ cùng thua trong cuộc chơi chuỗi cung ứng toàn cầu.
Diễn đàn khu vực: Từ quản lý bất đồng đến xây dựng trật tự biển bền vững
Các diễn đàn khu vực về Biển Đông đang trở thành nơi thử nghiệm mô hình quản trị biển mới. Đại sứ Canada đánh giá Hội thảo quốc tế về Biển Đông lần thứ 18 đã đóng góp vào việc quản lý những bất đồng, thúc đẩy kết nối và tăng cường hợp tác giữa các quốc gia ven Biển Đông, đồng thời tạo điều kiện để các đối tác ngoài khu vực tham gia vào nỗ lực này. Đại sứ Singapore Rajpal Singh cho rằng chủ đề “Cạnh tranh, kết nối và hợp tác” phản ánh đúng những vấn đề cốt lõi của khu vực. Điều quan trọng là các hội thảo không được dừng ở mức nói cho hay. Theo các nhà ngoại giao, các quốc gia cần phát huy hiệu quả những khuôn khổ hợp tác hiện có, chú trọng đối thoại, triển khai biện pháp xây dựng lòng tin và củng cố cơ chế phối hợp. Timor-Leste cũng kêu gọi các thành viên ASEAN tăng cường đối thoại, cùng ngồi lại để tìm giải pháp cho những vấn đề từ Biển Đông đến eo biển Malacca và các vùng biển khác. Tương lai của quản trị biển Đông Nam Á sẽ phụ thuộc vào việc khu vực có biến những diễn đàn đối thoại thành mạng lưới hành động gắn kết luật pháp quốc tế, phát triển cảng bền vững và tiếng nói cộng đồng hay không. Nếu làm được, hợp tác hàng hải Đông Nam Á sẽ trở thành một mẫu hình quản trị đại dương đáng tham khảo trên thế giới.
