Hoàn thuế quan Mỹ: Từ công cụ chiến tranh thương mại thành kênh lợi nhuận
Hoàn thuế quan Mỹ là việc chính quyền liên bang trả lại cho doanh nghiệp các khoản thuế nhập khẩu đã thu trước đó nhưng bị phán quyết là không còn hợp lệ, khiến số tiền từng dùng để gây sức ép thương mại nay quay ngược trở lại thành nguồn lợi nhuận bất ngờ cho các công ty từng là đối tượng áp thuế. Điều này biến công cụ chính sách vốn được thiết kế để gây áp lực lên đối thủ thành một dạng trợ cấp gián tiếp, làm méo mó mục tiêu ban đầu của cuộc đối đầu thương mại và đặt dấu hỏi lớn về hiệu quả điều chỉnh của hệ thống thuế quan Mỹ. Theo số liệu chính thức, đến cuối tháng 7, Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ đã hoàn lại khoảng 100 tỷ USD tiền thuế quan, tương đương khoảng 60% trong tổng số hơn 166 tỷ USD từng được thu từ các mức thuế diện rộng bị Tòa án Tối cao bác bỏ. Đáng chú ý, làn sóng hoàn thuế này không chỉ chảy về doanh nghiệp Mỹ mà còn đến các doanh nghiệp Trung Quốc thông qua mạng lưới công ty con tại Mỹ, khiến chính sách ban đầu nhằm kiềm chế đối thủ lại vô tình củng cố năng lực tài chính của họ.
Doanh nghiệp Trung Quốc: Lợi nhuận được "bơm" thêm từ khoản hoàn thuế
Nhìn vào những con số lợi nhuận, dễ thấy chính sách hoàn thuế quan Mỹ đang tạo ra một dạng "bơm tiền" ngoài dự tính cho doanh nghiệp Trung Quốc. Năm doanh nghiệp niêm yết của nước này, chủ yếu trong lĩnh vực ô tô và y tế, đã công bố nhận khoản hoàn thuế qua các công ty con tại Mỹ, mỗi doanh nghiệp trung bình được hoàn số tiền tương đương từ hơn 13% đến hơn 53% lợi nhuận ròng năm 2025. Đây không còn là phần tiền lặt vặt, mà là nguồn bổ sung lợi nhuận có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chiến lược đầu tư, mở rộng thị trường và cạnh tranh giá. Trường hợp Huahai Pharmaceutical cho thấy quy mô tác động rõ rệt: khoản hoàn thuế mà công ty con tại Mỹ nhận về tương đương 36,36% lợi nhuận ròng cả năm 2025. Với Guizhou Tyre, doanh nghiệp thu gần một nửa doanh thu từ thị trường nước ngoài, khoản hoàn thuế cùng lãi phát sinh chuyển qua công ty con Mỹ tiếp tục củng cố vị thế xuất khẩu lốp xe moóc và lốp xe địa hình tại thị trường Mỹ. Thay vì làm suy yếu đối thủ, hoàn thuế quan Mỹ đang giúp doanh nghiệp Trung Quốc có thêm dư địa tài chính để duy trì cạnh tranh.
Trung chuyển hàng hóa: Khoảng hở làm Mỹ thất thu thuế quan
Song song với hoàn thuế, một khoảng hở khác trong hệ thống thuế quan Mỹ là hiện tượng trung chuyển hàng hóa, khi sản phẩm có nguồn gốc Trung Quốc đi vòng qua nước thứ ba để né thuế. Nhà Trắng thừa nhận Hoa Kỳ mỗi năm thất thu từ 19 đến 26 tỷ USD tiền thuế nhập khẩu vì hàng hóa, chủ yếu xuất xứ Trung Quốc, được trung chuyển qua các nước thứ ba nhằm tránh các mức thuế áp lên Bắc Kinh. Vấn đề không chỉ nằm ở quy mô thất thu mà còn ở cách trung chuyển được thực hiện, phản ánh sự yếu kém trong khả năng kiểm soát nguồn gốc hàng hóa. Báo cáo do cố vấn thương mại và sản xuất của Nhà Trắng Peter Navarro công bố xác định khoảng 40 quốc gia có nguy cơ liên quan đến hoạt động trung chuyển bất hợp pháp. Các hành vi phổ biến gồm gia công ở mức tối thiểu, thay đổi nhãn mác xuất xứ, đóng gói lại hoặc lắp ráp đơn giản từ linh kiện có nguồn gốc Trung Quốc. Khi chuỗi trung chuyển kết hợp với việc hoàn thuế quan Mỹ, hệ thống thuế hiện tại gần như được "lập trình" để mất đi vai trò răn đe, còn doanh nghiệp liên quan thì tận dụng được chi phí thấp hơn mà vẫn giữ được cửa vào thị trường Mỹ.
Thâm hụt ngân sách và rủi ro chính sách: Mỹ đang tự làm suy yếu công cụ của mình
Về phía ngân sách, việc hoàn thuế quan ở quy mô lớn đang làm xói mòn nguồn thu của chính phủ Mỹ theo cách rất trực tiếp. Báo cáo hàng tháng của Bộ Tài chính Mỹ cho thấy tháng 5, khoản chi để hoàn thuế quan gần như xóa sạch số thu từ thuế quan trong cùng tháng, và đến tháng 6 số tiền hoàn thuế còn khiến nguồn thu thuế hải quan ròng chuyển sang âm. Khi ngân sách bị rút bớt trong khi không đạt được mục tiêu điều chỉnh thương mại, chính sách thuế quan dường như đã chuyển từ công cụ gây áp lực sang gánh nặng tài khóa. Điều đáng lo hơn là hoàn thuế vẫn chưa dừng lại: hơn một chục doanh nghiệp Trung Quốc đã công bố hoặc trả lời nhà đầu tư rằng họ đã nộp hồ sơ xin hoàn thuế. Trong bối cảnh thâm hụt ngân sách bị gia tăng bởi hoàn thuế và thất thu từ trung chuyển hàng hóa, Mỹ cần xem lại cách thiết kế và thực thi thuế quan nếu không muốn tiếp tục lặp lại kịch bản tự làm yếu khả năng tài chính và giảm hiệu quả công cụ chính sách mà mình lựa chọn.
Kết luận: Khoảng hở chính sách biến đối đầu thành nguồn lợi cho đối thủ
Nhìn tổng thể, hoàn thuế quan Mỹ và hiện tượng trung chuyển hàng hóa đang cùng nhau tạo ra một nghịch lý: công cụ được dựng lên để tạo sức ép lại đang cung cấp nguồn lực tài chính cho doanh nghiệp Trung Quốc, đồng thời làm suy giảm nguồn thu của chính phủ Mỹ. Khi các khoản hoàn thuế quan trở thành phần đáng kể trong lợi nhuận, doanh nghiệp Trung Quốc có thêm sức mạnh để duy trì cạnh tranh giá, tối ưu lợi nhuận và chịu tốt hơn các biến động khác của thị trường. Trong khi đó, thất thu do trung chuyển hàng hóa khiến ý nghĩa răn đe của thuế quan bị bào mòn thêm một tầng. Nếu Washington không sớm bịt các khoảng hở trong cơ chế hoàn thuế và kiểm soát trung chuyển hàng hóa, chiến lược thuế quan sẽ tiếp tục mang hai mặt: bề ngoài là tín hiệu cứng rắn, bên trong lại là nguồn lợi bất ngờ cho đối thủ cùng gánh nặng thâm hụt ngân sách cho chính mình. Đó là một cái giá chính trị và kinh tế mà bất kỳ nền kinh tế nào cũng khó chấp nhận trong dài hạn.
