Cáo buộc trung chuyển hàng Trung Quốc: bản chất cuộc đối đầu né thuế quan Mỹ
Cáo buộc trung chuyển hàng Trung Quốc là việc Washington cho rằng hàng xuất khẩu từ Trung Quốc được đưa sang nước thứ ba để lắp ráp, hoàn thiện, kiểm thử, đóng gói hoặc dán nhãn rồi xuất lại vào thị trường Mỹ mà không tạo ra chuyển đổi cơ bản về xuất xứ, nhằm né thuế quan Mỹ áp lên hàng hóa Trung Quốc, biến các đối tác trung gian thành mắt xích nhạy cảm trong cuộc chiến thương mại. Nhà Trắng tuyên bố trong một báo cáo rằng hơn 40 quốc gia đã giúp Trung Quốc né thuế quan của Mỹ bằng cách chuyển hàng qua các nước chịu mức thuế nhập khẩu thấp hơn. Văn phòng Chính sách Thương mại và Sản xuất Nhà Trắng công bố tài liệu mang tên “The Great Transshipment Scam”, cáo buộc đây là hành vi trốn thuế bất hợp pháp. Điểm đáng chú ý không phải là kỹ thuật thống kê trong báo cáo, mà là cách chính quyền Trump dùng danh sách 40 quốc gia như đòn bẩy chính trị để tái định hình chuỗi cung ứng toàn cầu theo lợi ích riêng của Mỹ.
Ba nhóm rủi ro: vì sao Canada, EU ở nhóm 1 còn Việt Nam ở nhóm 2
Thay vì đưa ra một danh sách 40 quốc gia đơn thuần, Nhà Trắng phân tầng rủi ro thành ba nhóm khác nhau – và đây mới là phần đáng lo cho các đối tác lớn. Nhóm 1 được mô tả là các quốc gia dẫn đầu về quy mô đa dạng, gồm Canada, Liên minh châu Âu, Ấn Độ, Israel, Nhật Bản, Mexico, Hàn Quốc và Đài Loan. Họ là những nền kinh tế có cơ sở công nghiệp rộng, xuất khẩu lớn sang Mỹ, nên rủi ro trung chuyển bị “trộn” trong các dòng thương mại hợp pháp. Nhóm 2 – nơi Việt Nam, Brazil, Indonesia, Malaysia, Thái Lan và Thổ Nhĩ Kỳ bị xếp vào – được định nghĩa là các nước có quy mô đủ lớn và tích hợp kinh tế sâu với chuỗi cung ứng Trung Quốc. Nói thẳng, nhóm 1 là các đối tác chiến lược mà Mỹ khó đụng mạnh, nhóm 2 là những điểm trung chuyển bị xem là “dễ chỉnh” hơn về chính sách.
Cơ chế trung chuyển: ranh giới mong manh giữa sản xuất hợp pháp và né thuế quan Mỹ
Báo cáo của Nhà Trắng phân biệt rõ giữa hoạt động sản xuất hợp pháp và chuyển tải bất hợp pháp: hàng hóa có thể sang nước thứ ba để lắp ráp, hoàn thiện, kiểm thử, đóng gói hoặc dán nhãn, nhưng chỉ bị xem là vấn đề khi không làm thay đổi cơ bản xuất xứ. Vấn đề nằm ở chỗ chính quyền Trump dùng khái niệm “hàng hóa liên kết với Trung Quốc”, tức hàng không nhất thiết khai báo xuất xứ Trung Quốc nhưng mang dấu vết về đầu vào, sở hữu, định tuyến hoặc quan hệ với nhà sản xuất Trung Quốc. Theo một ước tính dựa trên dữ liệu hải quan cấp giao dịch, khoảng 67 tỉ USD hàng hóa hướng tới Mỹ được cho là đã chuyển tải qua Mexico, Ấn Độ và Việt Nam trong năm 2025, với phần thất thu thuế quan liên quan khoảng 28 tỉ USD. Dù chính báo cáo thừa nhận không phải toàn bộ số này là bất hợp pháp, cách trình bày giàu tính buộc tội cho thấy mục tiêu ưu tiên của Trump là củng cố tính chính danh cho các cáo buộc thương mại Trump hơn là tranh luận kỹ thuật về quy tắc xuất xứ.
Việt Nam, Canada và cuộc chơi tái cấu trúc chuỗi cung ứng
Việt Nam nằm trong nhóm 2 do sở hữu quy mô sản xuất, hệ thống nhà cung cấp, cảng biển và logistics đủ lớn để dịch chuyển khối lượng hàng hóa liên quan đến Trung Quốc vào các dòng xuất khẩu sang Mỹ. Nhà Trắng cho rằng Việt Nam cùng Thái Lan, Malaysia, Indonesia đã trở thành các nền tảng sản xuất lớn cho điện tử, máy móc, nhựa, giày dép, may mặc, linh kiện và nhiều hàng công nghiệp khác dùng đầu vào từ Trung Quốc. Điều này đồng nghĩa hoạt động xuất khẩu sang Mỹ có thể chịu giám sát chặt hơn về xuất xứ, nguồn cung đầu vào và quy trình sản xuất. Trong khi đó, Canada và các nền kinh tế nhóm 1 được xem là “nghi phạm quy mô lớn” nhưng lại là đối tác không thể thiếu của Washington, nên nhiều khả năng sẽ đối mặt với các điều khoản kỹ thuật trong thỏa thuận thương mại hơn là các cú sốc thuế quan trực tiếp. Dù đứng ở hai nhóm khác nhau, cả Việt Nam lẫn Canada đều bị buộc phải tái cân bằng chiến lược thu hút chuỗi cung ứng: đủ hấp dẫn doanh nghiệp, nhưng không trở thành cửa ngõ bị Trump gắn mác né thuế quan Mỹ.
Từ AI biên giới đến điều khoản mới: bước kế tiếp của Mỹ và bài toán cho châu Á – Thái Bình Dương
Nhà Trắng không dừng ở việc công bố danh sách 40 quốc gia, mà đang xây dựng hệ thống trí tuệ nhân tạo cùng Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới để phát hiện lô hàng có dấu hiệu chuyển tải bất hợp pháp, phân tích dữ liệu lô hàng, lịch sử tuyến vận chuyển và các thông tin liên quan. Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ đã đưa các điều khoản giảm thiểu vận chuyển quá cảnh vào nhiều thỏa thuận thương mại kể từ khi ông Trump áp thuế “ngày giải phóng” trên toàn thế giới. Theo cố vấn thương mại Peter Navarro, nỗ lực này được kỳ vọng mang lại hàng chục tỉ đô la doanh thu thuế quan và tạo thêm việc làm cho người Mỹ. Với châu Á – Thái Bình Dương, xu hướng dịch chuyển một phần chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc đã diễn ra từ cuộc chiến thuế quan Mỹ – Trung nhiệm kỳ đầu của Trump. Bây giờ, các trung tâm sản xuất như Việt Nam, Malaysia hay Thái Lan đối mặt bài toán khó hơn: đa dạng hóa nguồn đầu vào, chứng minh giá trị gia tăng thực sự, và chủ động tham gia các khuôn khổ minh bạch xuất xứ nếu không muốn bị mắc kẹt giữa hai cường quốc trong cuộc chơi cáo buộc thương mại Trump.
