Nhà nước giữ bản quyền sách giáo khoa: giải pháp, điểm nghẽn và lộ trình

Bản quyền sách giáo khoa thuộc Nhà nước: chính sách phúc lợi nhưng không tự động hiệu quả

Chính sách sách giáo khoa nhà nước với bản quyền sách giáo khoa thuộc sở hữu Nhà nước là mô hình trong đó Nhà nước chịu trách nhiệm thống nhất từ biên soạn, đặt hàng, in ấn đến cung ứng sách giáo khoa, hướng tới miễn phí hoặc giảm mạnh chi phí sách học sinh như một dạng phúc lợi xã hội, đồng thời loại bỏ bớt các khâu trung gian và rủi ro độc quyền thương mại trong chuỗi giá trị sách giáo khoa. Chủ trương này được Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh tại cuộc họp ngày 21/9 về cung ứng sách giáo khoa phổ thông, kèm yêu cầu “đổi mới mạnh mẽ về SGK, trước hết là bản quyền, theo tinh thần bản quyền SGK thuộc về Nhà nước”. Về triết lý, đây là bước chuyển từ để thị trường in, phát hành rồi Nhà nước mua lại, sang Nhà nước trực tiếp đặt hàng, kiểm soát chất lượng và phân phối. Tuy nhiên, chính sách phúc lợi chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm một thiết kế thực thi chặt chẽ, tránh độc quyền, lãng phí và thiếu sách.

Giảm chi phí, tối ưu nguồn lực: lợi ích nhìn thấy và rủi ro bị bỏ qua

Lý do lớn nhất của việc giữ bản quyền sách giáo khoa nhà nước là kỳ vọng giảm chi phí sách học sinh thông qua cắt giảm khâu trung gian và tối ưu nguồn lực ngân sách. Khi Nhà nước giữ vai trò độc quyền biên soạn và cung cấp, quản lý thống nhất có thể giúp giảm các tầng nấc phát hành, từ đó hạ giá thành đối với ngân sách và phụ huynh. Theo một chuyên gia, điều người dân quan tâm cuối cùng không phải là mô hình pháp lý, mà là bộ sách “miễn phí” hay có chi phí hợp lý, chất lượng và bảo đảm đủ sách. Tuy vậy, PGS Nguyễn Kim Hồng cảnh báo không thể chỉ nhìn vào việc cắt khâu trung gian mà bỏ qua chi phí tổ chức toàn bộ quy trình từ biên soạn, sản xuất đến phân phối, cũng như tác động đến đội ngũ đang làm trong xuất bản, phát hành. Nếu khâu tổ chức thiếu minh bạch, mô hình dễ trượt từ mục tiêu phúc lợi sang độc quyền hành chính mới, với chi phí ẩn mà xã hội phải gánh.

Một bộ sách giáo khoa thống nhất: điểm nghẽn dự báo nhu cầu và năng lực in ấn

Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa đầu năm học, với cảnh nhiều điểm bán sách tại TP.HCM không đủ đầu sách cho phụ huynh, cho thấy chính sách sách giáo khoa nhà nước sẽ bị thử thách bởi bài toán cung ứng sách giáo khoa hơn là bản quyền trên giấy. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phê duyệt một bộ sách thống nhất, thay vì ba bộ như trước. Theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn, chính sự chuyển đổi này khiến nhà xuất bản không còn thói quen in dư lớn; khâu dự phòng phải chặt hơn, dẫn đến thiếu cục bộ và thừa cục bộ ở một số môn khi địa phương dự báo số lượng không chính xác. Đây là mâu thuẫn cơ bản: một bộ sách thống nhất giúp chuẩn hóa nội dung, giảm chi phí biên soạn, nhưng tạo áp lực khổng lồ lên dự báo nhu cầu và năng lực in bổ sung. Khi nhà xuất bản là doanh nghiệp nhà nước, mỗi đợt in thêm phải qua quy trình đấu thầu, siết tiến độ cung ứng.

Lộ trình đến miễn phí sách giáo khoa: cần rõ đối tượng, cơ chế đặt hàng và tháo điểm nghẽn pháp lý

Nhà nước đã xác định hướng đi: tiến tới miễn phí sách giáo khoa toàn quốc vào năm 2029, coi đây là chính sách phúc lợi xã hội. TS Hoàng Ngọc Vinh đánh giá chủ trương dùng ngân sách cung cấp miễn phí cho học sinh, đặc biệt vùng khó khăn, là thiết thực, nhưng nhấn mạnh “điều quan trọng trước hết là phải xác định rõ lộ trình và đối tượng thụ hưởng”. Nếu chưa rõ ai được miễn phí, ai trả một phần, ở cấp học nào, thì không thể lập kế hoạch cung ứng và bố trí ngân sách chính xác. Một giải pháp được nhiều chuyên gia ủng hộ là Nhà nước không trực tiếp in, phát hành mà đặt hàng các nhà xuất bản uy tín, giao trách nhiệm sản xuất một bộ sách chuẩn, dưới giám sát chặt. Tuy nhiên, như phân tích của một chuyên gia luật, muốn mô hình hợp tác doanh nghiệp nhà nước – đối tác in ấn hoạt động linh hoạt thì các rào cản pháp lý, đặc biệt về thủ tục đấu thầu và cơ chế kiểm soát, phải được sửa để không biến mỗi lần in bổ sung thành một “chiến dịch” hành chính kéo dài.

Tối ưu chuỗi cung ứng sách giáo khoa: từ dự báo đến giải pháp điện tử

Điểm nghẽn sách giáo khoa nhà nước không nằm ở ý chí chính trị mà ở chuỗi cung ứng sách giáo khoa. Một chuyên gia giáo dục chỉ ra tình trạng thiếu sách tập trung chủ yếu ở Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, trong khi vùng sâu, vùng xa lại nặng gánh khả năng chi trả. Nghĩa là phải có hai chiến lược song song: bảo đảm dự báo chính xác và phân phối kịp thời ở đô thị đông dân, đồng thời dùng chính sách miễn phí nhắm trúng học sinh nghèo. Thực tế, đến 30/7, nhà xuất bản giáo dục đã hoàn thành 100% đơn đặt hàng cùng dự phòng thêm 30% nhưng nhu cầu thực tăng gần 40%, dẫn tới thiếu cục bộ. Theo phân tích của một chuyên gia luật, khi rào cản thủ tục được gỡ, năng lực dự báo chuẩn hơn và việc in phân tán qua các đơn vị liên kết được kiểm soát chặt, thì bài toán thiếu sách có thể được giải tận gốc. Trong giai đoạn quá độ, khai thác mạnh sách giáo khoa điện tử, cho phép phụ huynh, nhà trường in tạm các phần cần thiết, là giải pháp hợp lý để học sinh không bị gián đoạn học tập.