Cơn sốt sách giáo khoa ở TP.HCM: biểu hiện của hệ thống đặt hàng bị đứt gãy
Khủng hoảng sách giáo khoa ở TP.HCM là tình trạng nhiều phụ huynh phải xếp hàng dài tại các nhà sách, đi lại nhiều lần vẫn khó mua đủ sách cho con, dù tổng nguồn cung trên thị trường đã vượt kế hoạch, cho thấy vấn đề không nằm ở sản xuất mà ở kênh đặt hàng, phân phối và cách triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa cho năm học 2026-2027. Những ngày giữa tháng 8, hình ảnh phụ huynh chen chúc tại cửa hàng 231 Nguyễn Văn Cừ đã trở thành minh chứng sống động cho "cơn sốt" sách giáo khoa thiếu hụt ở một đô thị vốn được xem là có hạ tầng giáo dục phát triển. Nhìn bề ngoài, không ít người kết luận đơn giản rằng TP.HCM sách giáo khoa đang thiếu nghiêm trọng. Tuy nhiên, đánh giá này bỏ qua dữ kiện quan trọng: đến ngày 24-8, nhà xuất bản đã cung ứng 25,5 triệu bản sách giáo khoa cho thị trường TP.HCM, đạt 102% so với kế hoạch dự kiến ban đầu. Nói cách khác, bài toán ở đây không phải thiếu sách, mà là sách không đi đúng kênh, đúng thời điểm, đúng đến tay người cần.
Nguyên nhân: từ chính sách miễn phí sách đến tắc nghẽn kênh đặt hàng
Điều đáng lo ngại trong câu chuyện cung ứng sách giáo khoa không phải là năng lực in ấn, mà là sự rối loạn trong quyết định hành chính và cơ chế dự báo nhu cầu. Nhà xuất bản khẳng định hiện tượng xếp hàng dài không xuất phát từ thiếu nguồn cung tổng thể mà "do sự đứt gãy, gián đoạn tạm thời trong kênh đăng ký mua sách truyền thống tại các nhà trường và bị động trong quá trình triển khai chính sách miễn phí SGK tại các địa phương". Cụ thể tại TP.HCM, trong tháng 5 và 6, sở giáo dục phát đi văn bản khẩn đề nghị các trường tạm dừng đặt sách, chờ hướng dẫn chính sách cấp sách miễn phí. Đến 30-7, mới có 925/1.501 cơ sở giáo dục (62%) gửi đơn đặt hàng sách giáo khoa, và số này được giao đủ trong tháng 8. Khi kế hoạch miễn phí sách chỉ chính thức ban hành ngày 14-8, các trường đồng loạt đặt bổ sung với số lượng lớn trong khi năm học đã cận kề, khiến hệ thống phân phối phải gánh cùng lúc nhu cầu từ trường và từ phụ huynh mua lẻ.
Vai trò của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam: cung cấp dư kế hoạch, nhưng không giải được nghẽn cục bộ
Ở góc độ sản xuất và cung ứng sách giáo khoa, nhà xuất bản đã làm nhiều hơn phần việc được giao, nhưng vẫn bị đẩy vào tâm điểm chỉ trích khi phụ huynh không mua được sách. Tính đến ngày 25-8, đơn vị cho biết đã in và phát hành 225 triệu bản sách giáo khoa cùng hơn 76 triệu sách bài tập và tham khảo trên toàn quốc, vượt chỉ tiêu do các địa phương đặt ra. Riêng TP.HCM, đến ngày 24-8, lượng cung ứng 25,5 triệu bản đạt 102% kế hoạch ban đầu – một con số cho thấy không có chuyện "cạn kho" sách giáo khoa tại nguồn. Để ứng phó cơn sốt cục bộ, nhà xuất bản thông báo từ nay đến ngày 5-9 sẽ phát hành bổ sung 10 triệu bản sách giáo khoa ra thị trường theo nhu cầu thực tế của các trường, địa phương, đồng thời in thêm 8 triệu bản dự phòng nhằm bảo đảm an ninh sách, ứng phó thiên tai, bão lũ và tình huống phát sinh. Đây là phản ứng nhanh đáng ghi nhận, nhưng về bản chất chỉ là giải pháp chữa cháy cho một hệ thống dự báo và đặt hàng vốn đang vận hành lệch chuẩn.
Hệ quả đối với phụ huynh và học sinh: gánh nặng thời gian thay vì được hỗ trợ
Người chịu thiệt trực tiếp từ sự tắc nghẽn cung ứng sách giáo khoa là phụ huynh và học sinh – những người vừa được hứa hẹn về chính sách hỗ trợ, lại vừa phải tự xoay xở để không con em mình bị thiếu sách vào đầu năm học 2026-2027. Trong nhiều ngày, họ phải xếp hàng dài ở các cửa hàng, như tại 231 Nguyễn Văn Cừ, nhưng vẫn "trầy trật" mới tìm được đủ bộ sách, thậm chí có người đi nhiều lần mà vẫn thiếu đầu sách cần thiết. Nghịch lý là cùng lúc đó, các nhà trường vẫn còn 197 đơn vị chưa hề gửi đơn đặt hàng sách giáo khoa tính đến ngày 25-8, cho thấy một bộ phận hệ thống giáo dục địa phương vẫn chưa thực sự coi trọng trách nhiệm bảo đảm đầu sách tối thiểu cho học sinh. Đáng lẽ, với mạng lưới sáu cửa hàng bán lẻ của nhà xuất bản tại TP.HCM, phụ huynh có thể mua đầy đủ sách từ lớp 1 đến lớp 12 một cách trật tự, nếu như khâu thông tin, hướng dẫn từ nhà trường và sở giáo dục được thực hiện sớm, rõ ràng và thống nhất.
Giải pháp lâu dài: trả sách giáo khoa về đúng quy trình dự báo và phân phối
Để tránh lặp lại kịch bản sách giáo khoa thiếu hụt cục bộ mỗi mùa tựu trường, TP.HCM cần nhìn thẳng vào điểm yếu hệ thống: quy trình dự báo nhu cầu và triển khai chính sách chậm, thiếu tính tôn trọng thời gian sản xuất – phân phối. Theo đề nghị từ nhà xuất bản, nếu muốn cấp sách miễn phí, ủy ban các tỉnh, thành phải phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu trước 30-10 của năm trước, và bảo đảm sách nằm trong thư viện các cơ sở giáo dục muộn nhất ngày 15-6 năm sau. Việc các địa phương muốn cấp sách ngay năm học 2026-2027 mà không tuân thủ khung thời gian này tất yếu dẫn tới nguy cơ vừa thiếu vừa thừa sách, lãng phí ngân sách và làm rối thị trường. Về phía nhà xuất bản, lời cam kết bảo đảm đủ sách cho 100% học sinh trong năm học 2026-2027 chỉ phát huy hiệu quả nếu đi kèm sự phối hợp chặt chẽ với sở giáo dục, các trường và doanh nghiệp phân phối để hoàn thiện kênh đặt hàng truyền thống, đồng thời tăng kênh trực tuyến, mở rộng giao sách đến trường. Khi sách giáo khoa được đặt và giao theo kế hoạch dài hơi, những hàng người xếp dài mua sách sẽ là hình ảnh nên biến mất, nhường chỗ cho một thị trường cung ứng sách giáo khoa vận hành theo lý trí, thay vì theo "cơn sốt" và tâm lý hoảng hốt.
