Khủng hoảng sách giáo khoa: Khi 220 triệu bản in vẫn không đủ
Khủng hoảng sách giáo khoa khan hiếm là tình trạng nhiều phụ huynh mua sách giáo khoa cho con bước vào năm học 2026-2027 nhưng không tìm được đủ trọn bộ sách, dù tổng số sách in ra thị trường đã vượt nhu cầu đặt hàng của các trường và địa phương, cho thấy khoảng cách lớn giữa kế hoạch cung ứng trên giấy và thực tế mua sắm của người học.
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam khẳng định đã cung ứng hơn 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, đáp ứng và vượt nhu cầu đặt hàng của các trường, địa phương. Thậm chí, sản lượng sách giáo khoa được in còn đạt 148% so với cùng kỳ năm trước. Thế nhưng, trên mạng xã hội, phụ huynh vẫn đồng loạt than thở phải đi nhiều nhà sách, có người gần 10 nơi mới gom đủ một bộ sách cho con. Mâu thuẫn này cho thấy bài toán in ấn không phải chỉ nằm ở số lượng, mà ở cách dự báo nhu cầu thực sự của phụ huynh mua sách giáo khoa và khả năng điều phối đến đúng nơi, đúng thời điểm.
Vì sao sách giáo khoa khan hiếm cục bộ dù đã in đủ?
Câu hỏi lớn đặt ra là: nếu đã in đủ, vì sao nhiều phụ huynh vẫn rơi vào cảnh "kêu trời" vì thiếu sách? Lý do đầu tiên, theo chính nhà xuất bản, là tâm lý chờ đợi chính sách miễn phí sách giáo khoa khiến nhiều trường, học sinh không đăng ký đặt mua sách sớm với các công ty sách – thiết bị trường học. Đến sát ngày khai giảng, phụ huynh mua dồn dập ở các cửa hàng bán lẻ, làm nhu cầu tăng đột biến trong thời gian rất ngắn, dẫn đến thiếu đầu sách, bộ sách không trọn vẹn.
Thêm vào đó, nhu cầu phát sinh như mua thêm một bộ để ở lớp, mua sớm cho con học trước, hay các chương trình thiện nguyện mua số lượng lớn tại nhà sách khiến nguồn cung tại nhiều điểm bán bị hút cạn tạm thời. Sự thiếu thông tin về bộ sách, nhất là với sách mang logo bộ "Kết nối tri thức với cuộc sống", cũng khiến một số phụ huynh từ chối, đổi trả sách vì tưởng không còn sử dụng. Nói cách khác, sách giáo khoa khan hiếm không chỉ là câu chuyện in ít, mà là hậu quả của tâm lý chờ đợi, mua gấp, và thông tin nửa vời.
In bổ sung 9 triệu bản: Dự phòng khủng hoảng hay chữa cháy phút cuối?
Trước sức ép từ phụ huynh và dư luận, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam thông báo đang in bổ sung khoảng 9 triệu bản sách giáo khoa. Theo giải thích, đây là nguồn sách dự phòng để đảm bảo an ninh, an toàn sách giáo khoa, sẵn sàng ứng phó với thiên tai, bão lũ và đáp ứng nhu cầu phát sinh như trang bị sách cho thư viện, các chương trình trao tặng sách ở địa phương. Nói cách khác, 9 triệu bản này được giới thiệu như một "kho đệm" để không học sinh nào thiếu sách khi có biến động.
Tuy nhiên, nhìn ở góc độ phụ huynh đang loay hoay giữa các kệ sách trống, việc in bổ sung sách giáo khoa lúc này mang màu sắc chữa cháy nhiều hơn là một chiến lược dự phòng dài hạn. Đáng chú ý, song song với in thêm, khoảng 8 triệu bản sách giáo khoa và 2 triệu bản sách bài tập đang được điều chuyển theo nhu cầu thực tế, với mục tiêu không để học sinh thiếu sách trước ngày khai giảng. Đây là con số đáng kể, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào tốc độ in, vận chuyển, và khả năng phân phối đến đúng những điểm đang khan hiếm nhất.
Chuẩn bị cho năm học 2026-2027: Chuỗi cung ứng mới là bài kiểm tra khó
Nhà xuất bản cam kết phối hợp với địa phương để điều phối kịp thời, bảo đảm 100% học sinh có đủ sách giáo khoa trước ngày khai giảng. Về lý thuyết, với hơn 220 triệu bản đã cung ứng, 9 triệu bản in bổ sung, cộng thêm lượng sách đang điều chuyển, hệ thống hoàn toàn có thể đáp ứng nhu cầu cho năm học 2026-2027. Nhưng điều phụ huynh quan tâm không phải là con số trên báo cáo, mà là bộ sách đủ môn trên bàn học của con đúng thời điểm.
Chuỗi cung ứng sách giáo khoa đang bị thử thách bởi nhiều nút thắt: đặt hàng chậm, thông tin thiếu rõ ràng, phân phối lệ thuộc quá nhiều vào hệ thống nhà sách truyền thống. SGK điện tử miễn phí ở địa chỉ taphuan.nxbgd.vn được nhắc đến như một giải pháp linh hoạt, giúp học sinh, giáo viên tra cứu nội dung trong lúc chờ sách giấy. Nhưng trong thực tế lớp học phổ thông, sách giấy vẫn là nền tảng. Nếu không cải thiện kênh dự báo nhu cầu, khuyến khích đặt sách sớm, minh bạch thông tin bộ sách và cập nhật nội dung, thì mỗi mùa tựu trường sẽ lại là một mùa phụ huynh mua sách giáo khoa trong tâm trạng thấp thỏm.
Không chỉ in thêm sách, cần thay đổi cách tổ chức thị trường
Việc tận dụng sách giáo khoa cũ, nhất là bộ "Kết nối tri thức với cuộc sống", được khuyến khích như một cách tiết kiệm và giảm áp lực phát hành sách mới. Đây là hướng đi hợp lý trong bối cảnh sách giáo khoa khan hiếm và nhu cầu phụ huynh mua sách giáo khoa tăng đột ngột. Nhưng chừng đó vẫn chưa đủ để biến khủng hoảng hiện tại thành cơ hội cải tổ. Nếu mô hình phát hành vẫn xoay quanh việc chờ trường đặt, rồi mới phân phối đến địa phương, thì mỗi thay đổi chính sách, mỗi tin đồn về miễn phí sách giáo khoa đều có thể làm thị trường chao đảo.
Đã đến lúc coi sách giáo khoa như một hạ tầng thiết yếu của giáo dục, chứ không phải một sản phẩm thời vụ. Điều này đòi hỏi: kênh đặt sách trực tuyến minh bạch, cho phép phụ huynh chủ động đăng ký; cơ chế dự báo nhu cầu linh hoạt hơn; và một mạng lưới phân phối chú trọng đến những khu vực thường xuyên khan hiếm. In bổ sung sách giáo khoa là bước cần thiết, nhưng nếu chỉ dừng ở việc in thêm, không thay đổi cách tổ chức thị trường, thì câu hỏi "liệu có đủ cho năm học mới" sẽ còn lặp lại trong nhiều năm học 2026-2027 tiếp theo.
