Khuyến học cộng đồng bắt đầu từ cơ hội được học
Khuyến học cộng đồng là sự chung tay của gia đình, dòng họ, hội khuyến học và các tổ chức xã hội nhằm giúp người dân có điều kiện học tập, được động viên tiến bộ và tiếp tục trau dồi kiến thức suốt đời. Giá trị của phong trào không nằm ở số buổi lễ hay danh hiệu, mà ở việc nguồn lực đến được đúng người học và việc học gắn với nhu cầu thật.
Các hội khuyến học có vai trò kết nối nguồn lực từ chính quyền, ngành giáo dục, đoàn thể, doanh nghiệp và cá nhân. Tại Lâm Đồng, trong giai đoạn 2021–2026, các cấp hội vận động hơn 452 tỷ đồng; gần 260 tỷ đồng được dùng trao 600.000 suất học bổng, còn 158 tỷ đồng dành khen thưởng học sinh tiêu biểu. Đó không chỉ là hỗ trợ trước mắt cho học sinh, sinh viên khó khăn, mà còn là cách khẳng định rằng thành tích và nỗ lực học tập được cộng đồng ghi nhận.
Nhưng tiền thưởng không thể thay thế một nền nếp học tập bền vững. Định hướng của hội là gắn khuyến học, khuyến tài với xã hội học tập, để người dân thường xuyên cập nhật kiến thức và nâng cao kỹ năng. Khi ấy, hỗ trợ người học không dừng ở việc giữ các em đến trường; nó còn mở rộng thành cơ hội học nghề, tiếp cận kiến thức mới và thích ứng với những đổi thay trong công việc, đời sống.
Ở Tùng Bá, dòng họ biến lời động viên thành cam kết
Mô hình dòng họ Mã ở thôn Hùng Tiến, xã Tùng Bá cho thấy khuyến học có sức nặng hơn khi từng gia đình nhận phần trách nhiệm cụ thể. Mỗi dịp đầu xuân, các thành viên họp mặt, cùng nhìn lại kết quả học tập, biểu dương người tiến bộ và thống nhất mục tiêu cho năm mới. Dòng họ phấn đấu hơn 80% số hộ đạt danh hiệu gia đình học tập, đồng thời khuyến khích con cháu rèn luyện, đạt kết quả tốt và thi đỗ đại học.
Điểm đáng chú ý không phải là một chỉ tiêu đơn lẻ, mà là cách cam kết chung được đưa về từng mái nhà: người lớn làm gương, cha mẹ quan tâm việc học và phối hợp với nhà trường. Theo thống kê, học sinh trong dòng họ Mã đến trường đúng độ tuổi đạt 100% hằng năm; tỷ lệ gia đình học tập duy trì trên 80%, và có 50 người đạt danh hiệu công dân học tập. Những con số ấy cho thấy dòng họ học tập có thể tạo chuẩn mực khích lệ, thay vì chỉ trao thưởng sau khi thành tích đã có.
Nền nếp học hành còn đem lại ích lợi vượt ra ngoài lớp học: các gia đình có thêm kiến thức để ứng dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật vào trồng trọt, chăn nuôi và nâng hiệu quả sản xuất. Vì vậy, khuyến học ở Tùng Bá không chỉ là câu chuyện về con em học giỏi; đó còn là đầu tư cho năng lực và sinh kế của cả gia đình.
Nguồn lực chỉ có ý nghĩa khi đến đúng người
Một quỹ khuyến học phát huy tác dụng khi có nguyên tắc đóng góp, quản lý và trao hỗ trợ rõ ràng. Ở xã Thái Ninh, quỹ của dòng họ Vũ được dùng tuyên dương học sinh giỏi, người đỗ đại học; quỹ khuyến học cấp xã vượt 500 triệu đồng. Hội đã trích hơn 70 triệu đồng khen thưởng hơn 800 học sinh, sinh viên có thành tích trong năm học 2025–2026, đồng thời phối hợp trao quà cho 245 học sinh khó khăn. Đây là cách kết hợp động viên thành tích với việc tháo gỡ rào cản khiến một số em khó tiếp tục học.
Quy mô vận động ở cấp tỉnh cũng cho thấy sức đóng góp xã hội: từ năm 2021 đến nay, quỹ khuyến học tại địa phương huy động trên 945 tỷ đồng để trao học bổng, hỗ trợ học tập và thúc đẩy học tập suốt đời. Tuy nhiên, huy động nhiều chưa đủ; cần công khai, minh bạch và xác định đúng đối tượng để sự giúp đỡ giữ được niềm tin. Một khoản hỗ trợ kịp lúc có thể giúp người học bớt áp lực, nhưng sự đồng hành thường xuyên mới nuôi dưỡng ý chí học tập.
Đó là lý do hội khuyến học cần làm cầu nối thay vì hoạt động tách rời. Khi trường học nhận diện nhu cầu, chính quyền và đoàn thể góp sức, còn gia đình theo sát quá trình học, nguồn lực có cơ hội đến đúng nơi và gắn với kết quả lâu dài.
Phối hợp để học tập suốt đời thành việc chung
Không một chủ thể nào có thể tự mình mở rộng cơ hội học tập. Gia đình tạo nếp học hằng ngày; dòng họ gìn giữ cam kết và khích lệ; hội khuyến học kết nối quỹ cùng các mô hình; nhà trường, chính quyền và đoàn thể đưa hoạt động đến từng địa bàn. Sự phối hợp ấy là hướng đi thực tế để phong trào không chỉ tập trung ở những nơi có điều kiện, mà chạm tới cả người học đang gặp khó khăn.
Tại xã Thái Ninh, 87% gia đình đạt danh hiệu Gia đình học tập, 87,5% dòng họ đạt danh hiệu Dòng họ học tập và toàn bộ cộng đồng đạt danh hiệu Cộng đồng học tập. Những tỷ lệ này gợi ra một bài học: danh hiệu chỉ có ý nghĩa khi đi cùng hoạt động cụ thể, từ quỹ học bổng đến sự động viên của người thân và cơ hội bồi dưỡng kiến thức cho người trưởng thành.
Trong giai đoạn 2026–2031, Hội Khuyến học Lâm Đồng đặt mục tiêu tăng tỷ lệ hội viên mỗi năm và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, theo dõi các mô hình học tập. Thách thức tiếp theo là biến kết nối thành hỗ trợ bền bỉ, đồng thời mở rộng việc học sang kỹ năng số, kỹ năng nghề nghiệp và nhu cầu của từng nhóm dân cư. Khi gia đình, dòng họ, cộng đồng và xã hội cùng chia sẻ trách nhiệm, học tập suốt đời mới trở thành một cơ hội thiết thực cho mọi người, chứ không chỉ là khẩu hiệu.
