Long Thành bước vào giai đoạn quyết định: thử nghiệm hay chạy theo tiến độ?
Giai đoạn vận hành thử nghiệm sân bay Long Thành là quá trình kiểm tra toàn diện mọi hạng mục công trình, hệ thống kỹ thuật, quy trình khai thác và nhân sự trong điều kiện mô phỏng hoạt động thực tế, nhằm xác nhận hệ thống sẵn sàng hoạt động trước khi chính thức mở khai thác thương mại cho hành khách và hãng hàng không. Từ nay đến 24/12, câu hỏi không còn là sân bay Long Thành vận hành hay không, mà là chất lượng vận hành đạt tới mức nào. Ba tháng thử nghiệm liên tiếp trong tháng 10, 11 và 12 sẽ là phép thử cho cả một siêu dự án: hoặc cán đích trong thế chủ động, hoặc bước vào khai thác với nhiều khoảng trống rủi ro. Và đó là lý do giai đoạn vận hành thử không thể chỉ coi là thủ tục kỹ thuật, mà là “kỳ sát hạch” cuối cùng cho toàn bộ hệ sinh thái hàng không mới.
Tín hiệu tích cực là dự án thành phần 3 – khối công trình thiết yếu trong sân bay với tổng vốn đầu tư gần 99.000 tỷ đồng – đã hoàn thành hơn 80% giá trị hợp đồng, với 16 gói thầu xây lắp chính, trong đó 4 gói đã xong 100% khối lượng. Hệ thống giao thông kết nối, san nền, thoát nước, cọc nhà ga, tường rào 1.810 ha đã hoàn thiện, tạo nền cho giai đoạn lắp đặt và chạy thử thiết bị. Đây là bước tiến lớn, nhưng đồng nghĩa phần việc còn lại tập trung dày đặc vào lắp đặt, tích hợp, thử nghiệm – những khâu dễ phát sinh lỗi nhất. Nếu giai đoạn này bị rút ngắn hoặc làm hình thức, mọi vấn đề sẽ dồn về sau khi đã có hành khách trên nhà ga, và cái giá phải trả sẽ không nhỏ.
Tiến độ xây dựng: 80% khối lượng không có nghĩa 80% sẵn sàng khai thác
Con số hơn 80% giá trị hợp đồng của dự án thành phần 3 nghe rất ấn tượng, nhưng nếu hiểu đó là 80% sẵn sàng khai thác thì là nhầm lẫn nguy hiểm. Phần trăm khối lượng xây lắp không phản ánh độ hoàn thiện về vận hành – nhất là với một sân bay mới, chưa có tiền lệ trong nước về quy mô. Hiện nhiều hạng mục cơ bản của nhà ga hành khách đã xong phần xây dựng, hệ thống thang cuốn, xử lý hành lý, máy soi chiếu, cầu ống lồng đang được chạy thử bên trong nhà ga. Đường cất hạ cánh số 1 đã bật thử toàn bộ đèn hiệu và biển báo dọc 4 km, hoạt động ổn định trong đêm thử nghiệm. Đây là nền tảng kỹ thuật cần thiết, nhưng chỉ là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ.
Điểm đáng bàn là khối lượng công việc còn lại tập trung vào các “nút” phức tạp: tích hợp hệ thống công nghệ thông tin, khớp nối quy trình giữa các lực lượng (an ninh, hải quan, kiểm dịch, hãng bay, mặt đất), diễn tập tình huống sự cố. Diễn tập rò rỉ nhiên liệu khi tiếp nhiên liệu cho tàu bay đã được thực hiện, cho thấy ban quản lý dự án không né những kịch bản xấu. Nhưng để hệ thống sẵn sàng hoạt động đúng nghĩa, các bài diễn tập phải lặp lại, nâng độ khó, có chấm điểm và rút kinh nghiệm rõ ràng. Nếu không, 20% khối lượng còn lại rất dễ trở thành 80% rủi ro vận hành.
Ba đợt vận hành thử: vì sao ORAT phải nghiêm như kiểm định an toàn bay?
Điểm tích cực nhất trong kế hoạch sân bay Long Thành vận hành là cách tiếp cận bài bản với quy trình ORAT – thử nghiệm vận hành toàn diện. ACV phối hợp với liên danh tư vấn Incheon Airport, xây dựng 55 kịch bản khai thác, trong đó 15–20 kịch bản cốt lõi cho bay thương mại. Toàn bộ thử nghiệm chia thành 3 đợt nối tiếp: đợt 1 kéo dài từ tháng 9 đến hết tháng 10, đợt 2 trong tháng 11, đợt 3 vào tháng 12. Đây không phải “diễn văn nghệ” trước ngày khai trương, mà là chuỗi kiểm tra gắt gao từ phục vụ hành khách, xử lý hành lý, khai thác khu bay, giao thông kết nối đến an ninh an toàn và hệ thống CNTT.
Trong tháng 10 và 11, ACV sẽ vận hành khai thác thử sân bay Long Thành, sau đó đánh giá rủi ro và xác nhận mức độ sẵn sàng của toàn bộ hệ thống, hạ tầng và nhân sự trước khi ra quyết định khai thác thương mại 24/12. Đây là cam kết quan trọng: thử nghiệm không chỉ để “kịp tiến độ”, mà để có căn cứ kỹ thuật nói “đủ an toàn để mở cửa” hoặc thẳng thắn lùi lại nếu cần. Chính vì vậy, kế hoạch tổng duyệt trong tháng 10 – một dạng “stress test” cuối cho luồng đi, luồng đến, khu xử lý hành lý, kiểm soát an ninh – phải được coi là mốc kỹ thuật, không phải lễ nghi. Nếu tổng duyệt mà vẫn còn nhiều điểm nghẽn, dũng cảm nhận chưa sẵn sàng sẽ tốt hơn cố mở để rồi gánh hậu quả.
Lộ trình tới mốc khai thác thương mại 24/12: những điều không được phép sai
Ngày 24/12 được ấn định là thời điểm sân bay Long Thành bắt đầu khai thác thương mại, với giai đoạn đầu kéo dài đến khoảng tháng 3 năm sau, ưu tiên khai thác cánh Tây và khu trung tâm nhà ga với 4 đảo check-in phục vụ cả nội địa và quốc tế. Mốc thời gian rõ ràng là áp lực, nhưng cũng là cơ hội buộc các bên phải “khóa sổ” thiết kế, tập trung vào vận hành thay vì thay đổi vào phút cuối. Phó Thủ tướng Thường trực đã nhắc thẳng tại buổi thị sát ngày 4/10: dự án đặc biệt quan trọng này không được đánh đổi chất lượng lấy tiến độ, an toàn phải là điều kiện tiên quyết để cho phép sân bay Long Thành vận hành.
Điều đó đồng nghĩa với ba yêu cầu không thể thỏa hiệp. Một là, mọi đánh giá rủi ro sau thử nghiệm phải dựa trên số liệu và mô phỏng, không dựa trên cảm tính “chắc là ổn”. Hai là, các tuyến giao thông kết nối đã đưa vào khai thác tạm cần được vận hành ổn định, giảm nguy cơ tắc nghẽn ngay trong ngày đầu khai thác. Ba là, nhân sự – từ kiểm soát không lưu, an ninh đến phục vụ mặt đất – phải được đào tạo, diễn tập và “làm thử” đủ vòng, không để sân bay mới nhưng vận hành theo thói quen cũ. Nếu làm được, mốc khai thác thương mại 24/12 không chỉ là sự kiện cắt băng, mà là lời khẳng định rằng Long Thành mở cửa trong trạng thái sẵn sàng chứ không phải “vừa làm vừa vá”.
Kết luận: Long Thành cần một cú về đích thận trọng hơn là hoành tráng
Từ các con số tiến độ xây dựng sân bay đến kế hoạch ba đợt vận hành thử, có thể thấy Long Thành đã đi qua giai đoạn “xây cho kịp” để bước vào giai đoạn “vận hành cho chuẩn”. Dự án thành phần 3 đã vượt mốc 80% giá trị hợp đồng, nhiều gói thầu hạ tầng, nhà ga đã hoàn thành, hệ thống đèn hiệu đường cất hạ cánh, băng chuyền, cầu ống lồng đã chạy thử. Nhưng phần quyết định nằm ở việc ACV có trung thực với các kết quả thử nghiệm khai thác tháng 10–11 và sẵn sàng điều chỉnh kế hoạch nếu hệ thống chưa đạt mức sẵn sàng hoạt động như kỳ vọng hay không.
Một cú về đích thận trọng, ưu tiên an toàn và trải nghiệm hành khách, sẽ đáng giá hơn rất nhiều so với một lễ khai trương ồn ào nhưng hệ thống vận hành chập chờn. Sân bay Long Thành là “cửa ngõ mới” của mạng lưới hàng không, nhưng đồng thời cũng là bài kiểm tra năng lực triển khai các dự án hạ tầng thế hệ mới. Nếu giai đoạn vận hành thử được làm đúng nghĩa, không cắt ngắn, không né lỗi, Long Thành không chỉ đạt được mốc khai thác thương mại 24/12 mà còn tạo chuẩn mới cho cách Việt Nam xây và vận hành những công trình quan trọng bậc nhất trong tương lai.
