Thông điệp trung thực: Quyết định 2758 không chỉ là văn bản hành chính
Chương trình hành động tăng cường kỷ cương, xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong giáo dục là một khung chính sách mới yêu cầu toàn bộ hệ thống giáo dục chuyển từ chạy theo thành tích sang đánh giá học sinh thực chất, bảo đảm “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” được thực thi ở mọi cấp học và mọi hoạt động từ dạy học đến kiểm tra, thi cử và quản lý hồ sơ. Điểm đáng nói của Quyết định 2758 không nằm ở tên gọi mà ở thái độ: Bộ không coi việc gian lận điểm số, nâng điểm làm đẹp học bạ hay bệnh thành tích là vài “con sâu” mà xem đó là vấn đề văn hóa của toàn ngành. Khi Bộ trưởng ký một chương trình hành động để xây dựng văn hóa trung thực giáo dục, thông điệp gửi tới các trường khá rõ: thời kỳ “làm cho đẹp” đã hết, thời kỳ chịu trách nhiệm với chất lượng giáo dục thực mới bắt đầu.
Vì sao bây giờ: áp lực thành tích đã chạm ngưỡng nguy hiểm
Chương trình được xây dựng sau một năm thực hiện Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, trong bối cảnh yêu cầu nâng cao chất lượng gắn với kỷ cương, trách nhiệm, trung thực và thực chất ngày càng cấp thiết. Chỉ thị 31 của Thủ tướng cũng nói thẳng phải có giải pháp cụ thể khắc phục bệnh thành tích trong dạy, học, kiểm tra, đánh giá và rà soát, cắt giảm các kỳ thi, cuộc thi không cần thiết để giảm áp lực cho học sinh, giáo viên và cha mẹ. Khi điểm số được dùng để so sánh, thi đua, tuyển sinh, khen thưởng, nó đã biến từ thông tin chuyên môn thành thước đo giá trị con người. Chính môi trường ấy nuôi dưỡng nâng điểm làm đẹp học bạ, khiến gian lận không còn là hành vi cá nhân mà là kết quả của một hệ thống tôn vinh thành tích hơn sự thật. Nếu không thay đổi nền văn hóa đánh giá, mọi nỗ lực siết kỷ luật thi cử chỉ giống thêm camera vào phòng thi nhưng để nguyên động cơ gian lận bên ngoài.
“Dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”: từ khẩu hiệu thành yêu cầu bắt buộc
Từ năm học 2026–2027, nguyên tắc “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” trở thành yêu cầu xuyên suốt, không còn là khẩu hiệu treo trên băng rôn. Các cơ sở giáo dục phải tổ chức dạy học, kiểm tra, thi cử, tuyển sinh và kiểm định chất lượng phản ánh đúng năng lực, phẩm chất người học, không chạy theo thành tích và không đánh đổi chất lượng giáo dục thực lấy chỉ tiêu hình thức. Một câu nói có thể trích nguyên văn: “Đến năm 2030, 100% cơ quan quản lý giáo dục và cơ sở giáo dục xây dựng, duy trì môi trường ‘dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật’”. Điểm số và kết quả thi cử không còn được dùng đơn thuần để xếp hạng, đánh giá trường lớp; nhà trường phải kết hợp nhiều minh chứng về sự tiến bộ thực chất của học sinh. Nhìn ở góc độ đánh giá học sinh thực chất, đây là bước ngoặt: điểm số được trả về đúng chức năng chuyên môn, không còn là tấm áo choàng che đậy năng lực thật.
Giảm áp lực hình thức, trả lại thời gian cho giảng dạy và học tập
Một thay đổi thường bị coi là “phụ” nhưng lại chạm tới thực tế nhà trường: Bộ yêu cầu rà soát hồ sơ, sổ sách, báo cáo, kỳ thi, cuộc thi, hội thi, hội thao và phong trào thi đua để tinh gọn hoặc bãi bỏ những hoạt động không thiết thực, gây áp lực thành tích. Nhà trường không được tự đặt thêm sổ sách, kế hoạch ngoài quy định, phải chủ động cắt giảm cuộc họp và phong trào hình thức để giáo viên tập trung nâng cao chất lượng bài giảng. Đồng thời, 100% cơ sở giáo dục phải đổi mới quản trị theo hướng coi trọng chất lượng thực chất, không giao việc ngoài chuyên môn cho giáo viên. Quan trọng hơn, cán bộ quản lý không được giao chỉ tiêu mang tính áp đặt về điểm số hay tỷ lệ học sinh khá, giỏi cho giáo viên; không dung túng hoặc gây áp lực làm sai lệch kết quả học tập. Khi áp lực thành tích được gỡ bỏ, triết lý dạy thật học thật thi thật mới có đất sống, thay vì bị bóp méo bởi mục tiêu “phải có con số đẹp”.
Công nghệ, liêm chính học thuật và cuộc đấu tranh dài hơi với gian lận
Chấm dứt nâng điểm làm đẹp học bạ không thể chỉ trông vào lời nhắc đạo đức, mà cần hệ thống kiểm soát mới. Quyết định 2758 yêu cầu ứng dụng hạ tầng công nghệ số và cơ sở dữ liệu rộng rãi trong quản lý hồ sơ, điểm số, học bạ và giám sát thi cử, đạt tối thiểu 95% ở phổ thông và 100% ở đại học, giáo dục nghề nghiệp. Đồng thời, Bộ đề nghị xây dựng và ban hành quy định về liêm chính học thuật, phòng chống đạo văn, gian lận bằng công nghệ và hướng dẫn sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm, trích dẫn nguồn, tôn trọng bản quyền, chống làm thay. Các cơ sở giáo dục phải tăng cường phòng ngừa, phát hiện và xử lý nghiêm hành vi nâng điểm, sửa kết quả, làm sai lệch hoặc hợp thức hóa hồ sơ, dữ liệu, kết quả học tập. Về phía người học, chương trình đặt kỳ vọng họ xây dựng động cơ học tập đúng đắn, nỗ lực học thật để có tri thức thật, năng lực thật, không chạy theo điểm số hay tấm bằng. Nếu những yêu cầu này được thực hiện và giám sát nghiêm, văn hóa trung thực giáo dục có cơ hội trở thành giá trị cốt lõi được xã hội thừa nhận chứ không chỉ là khẩu hiệu.
