Giải phóng mặt bằng đường sắt: đường găng quyết định số phận dự án
Giải phóng mặt bằng đường sắt tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là quá trình đo đạc, cắm mốc ranh giới dự án, kiểm kê đất đai, tài sản và tổ chức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nhằm bàn giao quỹ đất sạch, liên tục cho thi công đúng tiến độ, hạn chế khiếu nại và đảm bảo ổn định đời sống người dân bị ảnh hưởng. Điều đáng chú ý là ở tuyến đường sắt này, giải phóng mặt bằng không chỉ là một hạng mục kỹ thuật mà đã trở thành đường găng chính của toàn bộ dự án Lào Cai Hà Nội Hải Phòng. Với khoảng 143,68km qua 12 xã, phường và diện tích cần thu hồi lên tới 828,1ha, mọi chậm trễ ở khâu đất đai sẽ lập tức kéo lùi tiến độ xây dựng hạ tầng. Câu hỏi không còn là “có làm được hay không”, mà là “làm nhanh đến đâu và có kịp khởi công đúng cam kết hay không”.
91% chiều dài tuyến đã cắm mốc: bước tiến lớn nhưng chưa thể yên tâm
Tính đến ngày 15/8, Ban Quản lý dự án đường sắt đã bàn giao hồ sơ cắm mốc ranh giới giải phóng mặt bằng cho địa phương trên khoảng 130,32/143,68km tuyến chính và 8/9 ga. Đây là con số thể hiện sự tăng tốc rõ rệt ở khâu kỹ thuật đo đạc, là tiền đề để cơ sở bắt đầu thống kê, lập phương án bồi thường và chuẩn bị mặt bằng. Theo báo cáo, các địa phương đang rà soát, kiểm tra mốc giới, tổ chức khảo sát, lập hồ sơ địa chính, thống kê đất đai, tài sản và xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Tuy vậy, tiến độ tài chính lại cho thấy một bức tranh trái chiều: kế hoạch vốn năm 2026 cho dự án tại Lào Cai là 2.132,9 tỷ đồng, nhưng đến 15/8 mới giải ngân được 324,3 tỷ đồng, tương đương 15,2% kế hoạch. Đây là một tỷ lệ thấp nếu so với khối lượng công việc phía trước, báo hiệu tiến độ xây dựng hạ tầng có thể bị siết chặt nếu không cải thiện ngay.
Chỉ đạo “làm đến đâu dứt điểm đến đó” và áp lực thời gian
Chủ trì cuộc họp Ban Chỉ đạo, Bí thư Tỉnh ủy Dương Quốc Huy nhấn mạnh đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là dự án giao thông đặc biệt quan trọng, mang ý nghĩa chiến lược về phát triển kinh tế - xã hội, tăng cường kết nối vùng, mở rộng không gian phát triển và nâng cao năng lực logistics của tỉnh. Từ đó, ông yêu cầu coi giải phóng mặt bằng là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, ưu tiên hàng đầu; huy động cả hệ thống chính trị vào cuộc với tinh thần quyết liệt, chủ động, làm việc thấu đáo. Trọng tâm là “hoàn thành từng giai đoạn một cách dứt điểm, tránh để xảy ra chậm trễ do nguyên nhân chủ quan, bảo đảm bàn giao mặt bằng sạch, liên tục, đồng bộ cho thi công”. Áp lực lớn nằm ở chỗ quỹ thời gian thu hẹp, trong khi khối lượng vẫn rất lớn: giải phóng trên toàn tuyến mới bắt đầu sau khi nhận hồ sơ, 10/38 khu tái định cư chưa khởi công, tiến độ giải ngân không đáp ứng yêu cầu. Nếu không chuyển nhanh từ trạng thái chuẩn bị sang triển khai đồng thời tại cơ sở, nguy cơ vỡ kế hoạch khởi công là hoàn toàn có thật.
Tái định cư phải đi trước một bước: thách thức nhân văn của dự án
Một điểm đáng bàn là Bí thư Tỉnh ủy đã đặt tái định cư thành điều kiện tiên quyết: 28 khu đã khởi công phải hoàn thành trước tháng 12, 10 khu còn lại phải khởi công trong tháng 10. Ông nhấn mạnh nhà ở mới của người dân phải sẵn sàng trước khi thu hồi đất, và vị trí tái định cư phải hợp lý, công bằng, phù hợp điều kiện sinh sống, sản xuất cũng như nguyện vọng chính đáng của người bị ảnh hưởng. Đây không chỉ là yêu cầu thủ tục mà là cách tiếp cận nhân văn, coi ổn định đời sống người dân là phần cốt lõi của giải phóng mặt bằng đường sắt. Thực tế, công tác bồi thường tại một số khu sản xuất, như cơ sở trong Khu công nghiệp Đông Phố Mới, đang gặp khó vì tài sản, thiết bị chưa có hướng dẫn, chưa nằm trong đơn giá bồi thường hỗ trợ. Nếu không tháo gỡ sớm, những điểm nghẽn này sẽ chuyển hóa thành khiếu nại, làm chậm tiến độ xây dựng hạ tầng và bào mòn niềm tin của người dân vào dự án Lào Cai Hà Nội Hải Phòng.
Đồng thuận xã hội và tính linh hoạt tại cơ sở: chìa khóa để cán đích
Điểm đáng chú ý trong chỉ đạo là sự nhấn mạnh vai trò lãnh đạo trực tiếp ở cấp xã, phường có tuyến đường sắt đi qua: Bí thư, Phó Bí thư và Chủ tịch UBND phải chịu trách nhiệm trước Ban Chỉ đạo về tiến độ giải phóng mặt bằng tại địa bàn. Đồng thời, yêu cầu tăng cường tuyên truyền, giải thích ý nghĩa dự án, quyền lợi người dân, lắng nghe và xử lý kịp thời kiến nghị chính đáng để không hình thành điểm nóng khiếu kiện. Đáng nói, tỉnh còn yêu cầu các tổ chức đoàn thể tham gia hỗ trợ di dời nhà cửa, cây cối, tài sản, và phối hợp với doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở thu mua để tiêu thụ quế cho người dân trong vùng giải phóng mặt bằng, nhất là diện tích đến kỳ thu hoạch, nhằm giảm thiểu thiệt hại và giữ ổn định sinh kế. Đây là cách làm cho thấy nếu muốn hoàn thành cắm mốc ranh giới dự án, bồi thường và giao đất đúng kế hoạch, không thể chỉ trông vào văn bản hành chính mà phải có sự linh hoạt, chia sẻ và đồng hành thực chất với người dân. Nếu những nguyên tắc này được thực hiện nghiêm túc, việc khởi công đúng tiến độ sẽ là mục tiêu có thể đạt được, thay vì chỉ là khẩu hiệu.
