Giải phóng mặt bằng Hải Phòng: bước quyết định của dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng
Giải phóng mặt bằng Hải Phòng cho dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là quá trình thu hồi đất, bồi thường và bố trí tái định cư cho hàng nghìn hộ dân, nhằm bàn giao diện tích cần thiết để thi công tuyến đường sắt mới nối các tỉnh phía Bắc với cảng biển, đồng thời bảo đảm sinh kế và nơi ở lâu dài cho người dân bị ảnh hưởng. Công tác này không chỉ là một thủ tục hành chính, mà là phép thử về năng lực điều hành của chính quyền địa phương và mức độ đồng thuận xã hội đối với một dự án hạ tầng được coi là trọng điểm quốc gia. Trọng tâm hiện nay là đoạn tuyến qua phía Đông thành phố, nơi lãnh đạo Hải Phòng đặt mục tiêu hoàn thành tiến độ giải phóng mặt bằng đất nông nghiệp trong tháng 8/2026 và đất ở cùng các loại đất khác trong tháng 9/2026. Mốc thời gian tham vọng này cho thấy thành phố muốn “chạy đua” với kế hoạch quốc gia, nhưng cũng đặt áp lực rất lớn lên hệ thống chính quyền cơ sở và các cơ quan chuyên môn. Câu hỏi đặt ra là: tiến độ ấy có đi kèm chất lượng bồi thường và tái định cư, hay chỉ là cuộc chạy nước rút về con số?
Tín hiệu tích cực từ thôn Gia Khánh: bồi thường dự án đường sắt có tạo được niềm tin?
Trên thực địa, thôn Gia Khánh thuộc xã Gia Lộc là một trong những điểm sáng đầu tiên của tiến độ giải phóng mặt bằng Hải Phòng. Ngày 19/8, xã tổ chức chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng cho các hộ có đất bị thu hồi thuộc Dự án thành phần đầu tư xây dựng công trình đường sắt. Đợt chi trả thứ nhất gồm 103 hộ dân với tổng diện tích đất bị thu hồi hơn 12.100 m², trong đó hơn 9.100 m² nằm trong phạm vi giải phóng mặt bằng, phần còn lại là đất nhỏ lẻ, khó canh tác. Tổng kinh phí bồi thường và hỗ trợ trên 8,44 tỉ đồng, tập trung vào đất nông nghiệp, hỗ trợ chuyển đổi nghề, ổn định sản xuất, đời sống và bồi thường cây cối, hoa màu. Điểm đáng chú ý là tỷ trọng lớn của khoản hỗ trợ chuyển đổi nghề, cho thấy chính quyền không chỉ trả tiền đất mà muốn giúp người dân xây lại sinh kế. Câu nói của ông Bùi Quý Tất, 92 tuổi, rằng việc nhận tiền bồi thường giúp gia đình chủ động ổn định cuộc sống sau khi đất bị thu hồi, là minh chứng hiếm hoi cho sự đồng thuận được xây dựng từ thực tế chứ không chỉ từ khẩu hiệu.
Quy mô khổng lồ và những áp lực phía Đông Hải Phòng
Nếu Gia Khánh cho thấy một lát cắt ở cấp thôn, thì bức tranh toàn thành phố lại cho thấy quy mô khổng lồ của dự án đường sắt Lào Cai Hải Phòng. Đoạn tuyến qua Hải Phòng dài gần 89,88 km, có thêm 2 tuyến nhánh khoảng 20,57 km, đi qua 21 xã, phường và đặc khu, với sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 11.218 tỉ đồng. Để thực hiện, thành phố dự kiến thu hồi khoảng 445 ha đất, ảnh hưởng tới khoảng 5.650 hộ dân và 48 tổ chức. Đây không còn là câu chuyện của vài xóm, mà là sự dịch chuyển không gian sống của cả một vùng. Chính vì vậy, tuyến qua phía Đông Hải Phòng được coi là trọng điểm trong công tác giải phóng mặt bằng. Đến nay, 7 địa phương khu vực này đã giải phóng được hơn 419.000 m² trên tổng diện tích khoảng 2,7 km². Những con số này nghe ấn tượng, nhưng nếu so với mục tiêu bàn giao toàn bộ mặt bằng vào tháng 9/2026, tốc độ hiện tại vẫn là dấu hỏi. Một dự án hạ tầng quy mô như vậy đòi hỏi không chỉ sự quyết liệt, mà còn năng lực điều phối giữa các sở ngành: Tài nguyên Môi trường xử lý nguồn gốc đất, Tài chính điều chuyển vốn, Xây dựng hoàn thiện khu tái định cư.
Tái định cư và đồng thuận xã hội: điểm tựa hay điểm yếu của tiến độ giải phóng mặt bằng?
Một bài kiểm tra quan trọng của tiến độ giải phóng mặt bằng là chất lượng các khu tái định cư. Thành phố đã giao triển khai 14 dự án với 22 khu tái định cư phục vụ dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, các địa phương đã hoàn thành giải phóng mặt bằng cho các khu này, còn các Ban quản lý dự án cơ bản hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, bảo đảm điện, nước và hạ tầng thiết yếu cho người dân khi di chuyển đến nơi ở mới. Về mặt con số, đây là một lợi thế: nhà ở mới đã sẵn sàng trước khi thu hồi đất ở, giảm nguy cơ phát sinh khiếu kiện. Tuy vậy, đồng thuận xã hội không chỉ đo bằng số khu tái định cư. Tại Gia Lộc, người dân cơ bản đồng thuận với chủ trương dự án, phần vì được giải thích kỹ lưỡng ý nghĩa của tuyến đường sắt và phần vì bồi thường được thực hiện kịp thời, đúng phương án đã phê duyệt. Vấn đề là liệu cách làm này có được nhân rộng trên toàn tuyến phía Đông hay không. Nếu truyền thông tại cơ sở yếu, hoặc hồ sơ đất đai phức tạp khó xác minh, thì tiến độ bồi thường và di dời có thể bị chặn lại bởi những xung đột âm thầm.
Chạy đua với tháng 9/2026: mục tiêu khả thi hay rủi ro?
Lãnh đạo Hải Phòng đã yêu cầu hoàn thành giải phóng mặt bằng đối với đất nông nghiệp trong tháng 8/2026, còn đất ở và các loại đất khác trong tháng 9/2026. Riêng xã Gia Lộc đặt mục tiêu hoàn thiện việc chi trả bồi thường cho người dân trong phạm vi dự án ngay trong tháng 8/2026. Về chiến lược, chia dự án thành nhiều giai đoạn – nông nghiệp trước, đất ở và các loại đất khác sau – là cách tiếp cận hợp lý, cho phép sớm triển khai thi công những đoạn ít nhạy cảm nhất về mặt xã hội. Nhưng chính việc “khoanh” tiến độ theo tháng lại là lời nhắc rằng mọi trễ nải nhỏ đều có thể cộng dồn thành chậm tiến độ toàn dự án. Hai vị trí chưa hoàn tất bàn giao hồ sơ, cọc giải phóng mặt bằng – 650 m thuộc tuyến chính ở đặc khu Cát Hải và toàn bộ tuyến nhánh cảng Nam Đồ Sơn – đủ cho thấy mọi mắt xích yếu đều là rủi ro. Nếu thành phố xử lý dứt điểm vướng mắc về đất đai, vốn bồi thường và chất lượng tái định cư, thì mục tiêu tháng 9/2026 có thể trở thành cột mốc mở ra giai đoạn thi công sôi động. Ngược lại, nếu coi tiến độ là mục tiêu duy nhất, không quan tâm đầy đủ đến quyền lợi người dân, dự án đường sắt Lào Cai Hải Phòng sẽ phải trả giá bằng niềm tin xã hội bị bào mòn.
