Tuyến cao tốc 52.118 tỷ và câu hỏi về cách đo hiệu quả
Cao tốc Quảng Ngãi Đăk Hà là đoạn tuyến đường bộ cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum dài khoảng 136km, quy mô 4 làn xe, tổng mức đầu tư sơ bộ hơn 52.118 tỷ đồng, được xem là tuyến kết nối Đông - Tây trọng yếu giữa Quảng Ngãi, Tây Nguyên và khu kinh tế Dung Quất, đặt ra yêu cầu phải đánh giá hiệu quả dự án trên cả lưu lượng giao thông, tác động kinh tế - xã hội và phát triển bền vững thay vì chỉ nhìn vào số phương tiện qua lại. Hội đồng thẩm định Nhà nước đã ban hành Quyết định số 200/QĐ-HĐTĐNN phê duyệt kế hoạch thẩm định báo cáo nghiên cứu tiền khả thi đoạn Quảng Ngãi - Đăk Hà (Km0-Km136). Đây không chỉ là bước thủ tục cho một dự án cao tốc mới, mà còn là cơ hội “test” cách đánh giá hiệu quả dự án cao tốc trong bối cảnh yêu cầu phát triển bền vững ngày càng rõ nét. Theo báo cáo, dự án được đề xuất đầu tư hoàn chỉnh 4 làn xe, bề rộng nền đường 24,75m với tốc độ thiết kế 100km/giờ, riêng đoạn qua đèo Vi Ô Lắc và Măng Đen dài khoảng 66km có bề rộng 22m, tốc độ 80km/giờ. Những con số này cho thấy tham vọng hình thành một trục giao thông mạnh, nhưng hiệu quả không thể gói gọn trong vài chỉ tiêu lưu lượng.
Vì sao lưu lượng xe không còn là thước đo duy nhất
Trong tư duy cũ, đánh giá hiệu quả dự án cao tốc thường xoay quanh bài toán: chi bao nhiêu tiền, lưu lượng xe dự báo bao nhiêu, thời gian hoàn vốn ra sao. Với cao tốc Quảng Ngãi Đăk Hà, cách tiếp cận ấy bộc lộ rõ hạn chế. Bộ Xây dựng thẳng thắn nhận xét nếu chỉ căn cứ vào lưu lượng phương tiện “sẽ không thể hiện hết những lợi ích mà dự án mang lại cho địa phương nói riêng, vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên nói chung”. Điều này có lý. Một tuyến mới mở ở vùng đồi núi, dân cư thưa, giai đoạn đầu chắc chắn chưa có dòng xe dày đặc. Nhưng nhiệm vụ của nó là mở hành lang phát triển, giảm chi phí logistics, kích hoạt sử dụng đất dọc tuyến, chứ không phải biến thành “đường thu phí đông xe” ngay lập tức. Nếu chỉ nhìn vào lưu lượng, mọi dự án nối vùng khó khăn với trung tâm kinh tế sẽ luôn bị đánh giá thấp và dễ bị gạt khỏi danh mục ưu tiên.
Đường cao tốc như trục phát triển kinh tế vùng Đông - Tây
Điểm mạnh nhất của cao tốc Quảng Ngãi Đăk Hà nằm ở vai trò tạo trục kết nối Đông - Tây. Tuyến này sẽ nối Quốc lộ 24, đường Trường Sơn Đông, đường Hồ Chí Minh và hai trục cao tốc Bắc - Nam phía Đông, phía Tây, hình thành hành lang giao thông Đông - Tây, kết nối phía Tây Quảng Ngãi, Tây Nguyên với Khu kinh tế Dung Quất và hệ thống cảng biển Dung Quất. Đó là cấu trúc “xương sống” cho phát triển kinh tế vùng, chứ không chỉ là đường đi lại. Một khi hàng hóa Tây Nguyên có lối ra biển nhanh hơn, chi phí vận tải giảm, thời gian vận chuyển rút ngắn, khả năng cạnh tranh của nông sản, khoáng sản và các ngành công nghiệp hỗ trợ có thể thay đổi đáng kể. Đây là lợi ích khó phản ánh ngay trong bảng tính lưu lượng xe, nhưng lại là yếu tố cốt lõi khi bàn về đánh giá hiệu quả dự án và cơ chế chính sách cao tốc gắn với phát triển kinh tế vùng.
Yêu cầu lượng hóa việc làm, tăng trưởng và sử dụng đất
Bộ Xây dựng không dừng lại ở nhận xét chung mà yêu cầu hồ sơ dự án bổ sung thuyết minh chi tiết việc hạch toán hiệu quả kinh tế - xã hội trong phân bổ, quản lý và sử dụng nguồn lực; đồng thời đánh giá tác động của hoạt động xây dựng, tạo việc làm, đóng góp tăng trưởng kinh tế. Nói cách khác, cao tốc phải chứng minh được bao nhiêu việc làm trực tiếp và gián tiếp có thể hình thành, giá trị gia tăng nào được tạo ra từ dòng vốn 52.118 tỷ đồng. Cơ quan thẩm định cũng yêu cầu làm rõ nhu cầu sử dụng đất, phương án bồi thường, tái định cư, các mối liên kết với đường hiện hữu, cầu, hầm và mỏ vật liệu để bảo đảm tính khả thi và bền vững trong khai thác. Đây là bước chuyển quan trọng: đất không chỉ là chi phí giải phóng mặt bằng, mà còn là “tài sản phát triển” nếu được quy hoạch và sử dụng hợp lý quanh tuyến cao tốc.
Cơ chế chính sách cao tốc trong khung phát triển bền vững
Một điểm đáng chú ý là cách tiếp cận với cơ chế chính sách cao tốc. Bộ Xây dựng đề nghị chỉ đề xuất những cơ chế đặc thù thực sự cần thiết, có phạm vi và thời gian áp dụng cụ thể, bảo đảm sử dụng hiệu quả nguồn lực đầu tư và tăng cường công khai, minh bạch. Đồng thời, hồ sơ phải phân tích rõ lợi ích, tác động và biện pháp kiểm soát rủi ro, làm rõ cơ sở pháp lý và tính khả thi của từng cơ chế. Trong tháng 9/2026, Chủ tịch Hội đồng thẩm định Nhà nước phê duyệt kế hoạch thẩm định và thành lập Tổ chuyên gia liên ngành; địa phương dự kiến trình Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư trong tháng 11/2026, khởi công năm 2027 và hoàn thành, đưa vào khai thác năm 2030. Lộ trình đó cho thấy cao tốc Quảng Ngãi Đăk Hà đang trở thành “case study” sống động về việc đánh giá hiệu quả dự án gắn với phát triển bền vững, nơi lưu lượng xe chỉ là một phần trong câu chuyện lớn hơn về tăng trưởng vùng và chất lượng sử dụng nguồn lực công.
