OCOP: Cú chuyển hướng từ sản lượng sang giá trị cho gốm làng nghề
Chương trình OCOP gốm nâng cao là cách các làng nghề Bát Tràng và Thanh Hóa chuyển từ sản xuất số lượng lớn sang xây dựng dòng sản phẩm gốm cao cấp có thương hiệu rõ ràng, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng khắt khe và gắn chặt với phát triển kinh tế nông thôn thủ công hiện đại, qua đó biến nghề gốm truyền thống thành động lực sinh kế bền vững thay vì chỉ là ký ức văn hóa. Với 3.531 sản phẩm OCOP đã được đánh giá, phân hạng, Hà Nội đang dẫn đầu cả nước về triển khai chương trình mỗi xã một sản phẩm, trong đó rất nhiều sản phẩm xuất phát từ làng nghề gốm và thủ công mỹ nghệ. Điều đáng nói không phải là con số, mà là cách chương trình ép các cơ sở gốm phải nâng chất lượng, chuẩn hóa quy trình và tư duy lại thị trường. Theo ông Ngọ Văn Ngôn, chương trình OCOP đang chuyển mạnh từ mục tiêu tăng số lượng sang chú trọng chất lượng, xây dựng thương hiệu và gia tăng giá trị để sản phẩm đủ khả năng đi sâu vào hệ thống phân phối hiện đại. Đây là bước ngoặt buộc gốm làng nghề bỏ tư duy làm hàng chợ để cạnh tranh ở phân khúc cao hơn.
Từ men suối ngọc đến gốm Bát Tràng: thương hiệu mạnh hơn cả danh hiệu
Nếu trước đây nhiều cơ sở coi “gắn sao” OCOP là đích đến, thì nay chính nghệ nhân đã nhìn ra đó chỉ là điểm xuất phát cho cuộc đua thương hiệu. Bộ sản phẩm gốm men suối ngọc của một hợp tác xã gốm đã được công nhận OCOP 5 sao và tiếp tục tham gia đánh giá lại sau ba năm, cho thấy danh hiệu không cho phép dừng lại; nó tạo áp lực phải liên tục hoàn thiện, đổi mới mẫu mã, nâng cấp công nghệ và mở rộng thị trường. Góc nhìn này rất phù hợp với làng nghề Bát Tràng, nơi gốm sứ không chỉ đem lại thu nhập bình quân cao cho lao động mà còn được công nhận là một trong những làng thủ công sáng tạo của thế giới, mở ra cơ hội hợp tác quốc tế cho thương hiệu gốm Việt. Khi gốm Bát Tràng bước ra sân chơi toàn cầu, câu chuyện không còn là bán một chiếc bình hay bộ bát, mà là bán lịch sử làng nghề, tay nghề nghệ nhân và uy tín thương hiệu gắn với OCOP. Nếu không nuôi được thương hiệu mạnh, sao OCOP sẽ nhanh chóng mất giá trị trong mắt thị trường.
Làng nghề gốm như động lực kinh tế nông thôn thủ công hiện đại
Đằng sau một bộ ấm chén OCOP là cả cấu trúc kinh tế nông thôn thủ công đang dịch chuyển. Hà Nội hiện có hơn 1.350 làng có nghề, trong đó hơn 300 làng nghề truyền thống; hoạt động của các làng nghề tạo việc làm và thu nhập đáng kể cho người dân, với lao động phổ thông đạt mức thu nhập ổn định mỗi năm, và một số làng nghề như gốm sứ Bát Tràng đạt bình quân rất cao so với mặt bằng nông thôn. Đây không chỉ là con số đẹp, mà là bằng chứng cho thấy khi gốm OCOP nâng cao chất lượng và thương hiệu, nó kéo theo cả chuỗi giá trị: từ thiết kế, tạo hình, nung, hoàn thiện đến đóng gói, truyền thông, du lịch làng nghề. Làng nghề góp phần tạo việc làm tại chỗ, cả thường xuyên lẫn thời vụ, cho lao động nông thôn tham gia nhiều công đoạn trong chuỗi sản xuất và tiêu thụ. Khi du lịch làng nghề và trải nghiệm gốm phát triển, kinh tế nông thôn không chỉ dựa vào nông nghiệp mà chuyển sang mô hình đa ngành, hiện đại và bền vững.
Áp lực cạnh tranh và yêu cầu nâng chuẩn gốm OCOP
Sự hấp dẫn của thương hiệu gốm Việt đồng nghĩa các làng nghề phải đối mặt cạnh tranh gay gắt, nhất là trên thị trường thế giới. Hệ thống phân phối hiện đại yêu cầu cao hơn về tiêu chuẩn, bao bì, sản lượng, khả năng cung ứng ổn định và tính chuyên nghiệp của nhà sản xuất. Điều này buộc các làng nghề gốm OCOP nâng cao không thể dựa vào cảm tính mà phải áp dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong sản xuất, quản lý chất lượng và quảng bá. Theo định hướng xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026-2030, Hà Nội đặt trọng tâm vào yếu tố hiện đại, chuyển đổi số, kinh tế xanh, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng đời sống. Nếu các làng nghề gốm không nhanh chóng thích ứng, lợi thế truyền thống sẽ bị bào mòn bởi sản phẩm công nghiệp hoặc hàng thủ công từ các nước khác. Ngược lại, nếu biết kết hợp kỹ thuật nung, men truyền thống với chuẩn hóa chất lượng và thiết kế hiện đại, gốm OCOP sẽ giữ được bản sắc mà vẫn đủ tiêu chuẩn cho hệ thống nhà hàng, khách sạn và thị trường quà tặng cao cấp.
Từ di sản đến tương lai: OCOP phải tạo thương hiệu gốm Việt đủ tầm thế giới
Điểm tích cực là thành phố không dừng ở việc tăng thêm sản phẩm đạt sao, mà nhấn mạnh mục tiêu giúp sản phẩm đã được công nhận phát triển bền vững hơn. Với 22 sản phẩm tiềm năng 5 sao, cơ quan quản lý đang tập trung hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ, tiêu chuẩn chất lượng và các yêu cầu về thị trường để nâng hạng. Tuy nhiên, nếu chỉ nâng hạng mà không song hành với chiến lược thương hiệu, câu chuyện OCOP sẽ dễ rơi vào hình thức. Trong quá trình xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026-2030, việc kết hợp bảo tồn giá trị truyền thống với đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, bảo vệ môi trường, phát triển du lịch và mở rộng thị trường được xác định là yếu tố quan trọng để các làng nghề phát huy lợi thế, tạo sinh kế bền vững và đóng góp vào phát triển nông thôn hiện đại. OCOP đã mở cánh cửa, nhưng chính các nghệ nhân, hợp tác xã gốm ở Bát Tràng, Thanh Hóa và nhiều vùng khác mới là người quyết định thương hiệu gốm Việt có bước ra được sân chơi quốc tế hay chỉ dừng ở các hội chợ trong nước.
