Từ một nồi cơm gà đến bản đồ di cư trên bàn ăn
Cơm gà Việt và cơm gà Hải Nam là hai phiên bản của cùng một món ăn di cư, được mang theo bởi người Hoa Hải Nam và được viết lại bằng ngôn ngữ ẩm thực của từng vùng đất dừng chân.
Điều đáng nói không phải là hai món cơm gà này giống nhau thế nào, mà là chúng khác nhau ra sao để phản chiếu lịch sử di cư và khả năng thích nghi của con người. Cùng một làn sóng di cư người Hoa, cùng một điểm xuất phát, nhưng mỗi nơi dừng chân lại viết lại món ăn theo một giọng địa phương khác. Việt Nam có phiên bản cơm gà Việt của riêng mình, trong khi Singapore tự hào với cơm gà Hải Nam; cả hai đều bắt đầu từ dấu chân những người Hoa Hải Nam rời quê hương, mang theo công thức, thói quen nêm nếm đã ăn sâu vào ký ức. Nếu coi ẩm thực là ngôn ngữ, thì cơm gà chính là một phương ngữ: cùng bộ chữ cái, nhưng mỗi vùng phát âm theo cách riêng.
Chef Eric Low và câu chuyện “hai anh em” cơm gà
Tuần lễ ẩm thực di sản The Lepak Makan Club ở TP.HCM đã biến bàn ăn Singapore thành một tấm bản đồ di cư còn nguyên hương vị, và ở đó, Chef Eric Low là người kể chuyện. Ông chỉ ra rằng cả ẩm thực Việt Nam lẫn Singapore đều được dệt nên từ những lớp trầm tích của làn sóng di cư người Hoa, đến từ cùng một vùng đất và mang theo mình những công thức, thói quen nêm nếm quen thuộc.
Với cơm gà Việt và cơm gà Hải Nam, Chef Eric Low nhấn mạnh đây là “minh chứng sống động” cho cách một món ăn di cư biến hình tùy theo bối cảnh mới. Từ nước luộc gà, hạt cơm cho đến cách pha nước chấm, mỗi địa phương đều biến tấu món ăn theo giọng địa phương và nguyên liệu địa phương riêng, nhưng vẫn giữ linh hồn là sự kết hợp giữa gà luộc và cơm nấu bằng nước dùng. Ở cấp độ bề mặt, chúng ta nhìn thấy hai món khác nhau; ở cấp độ sâu hơn, đó là hai cách kể lại cùng một ký ức ẩm thực chung.
Khi ẩm thực di sản lấp khoảng trống hiểu lầm
Trong bức tranh đa dạng của giới trẻ Việt Nam, từ trà sữa đến ramen hay đồ Thái, Hàn, ẩm thực Singapore vẫn là một khoảng trống ít được khai phá, thường chỉ gắn với vài cái tên quen như cơm gà Hải Nam hay laksa. Tuần lễ ẩm thực di sản The Lepak Makan Club được tổ chức ở TP.HCM như một lời mời nhẹ nhưng đầy chủ đích: hãy nếm thử một Singapore khác, nhiều lớp hơn những gì ta vẫn nghĩ.
Ngay cả tên gọi Lepak Makan cũng là một mảnh ẩm thực di sản: “lepak” là la cà, “makan” là ăn, ghép lại là cách người Singapore tận hưởng đồ ăn: không vội, ngồi lâu, ăn xong vẫn nán lại trò chuyện. Điều này làm hiện lên một điểm chung rõ ràng với văn hóa quán xá vỉa hè Việt Nam, nơi người ta có thể kéo dài câu chuyện từ sáng sang trưa. Chính ở những bàn ăn “lepak” như vậy, các món ăn di cư như cơm gà Việt và cơm gà Hải Nam mới có đất để kể lại lịch sử giao thoa, thay vì bị thu gọn thành vài bức ảnh sống ảo trên mạng xã hội.
Món ăn di cư: từ chwee kueh đến cơm gà Việt
Cơm gà chỉ là một trong nhiều món ăn di cư âm thầm gắn vào đời sống hàng ngày. Theo cách nói của những người tổ chức, đằng sau mỗi món ăn luôn là một câu chuyện thầm lặng về di cư, về gia đình, về địa lý và những biến động của lịch sử.
Trong không gian The Lepak Makan Club, món chwee kueh – bánh gạo hấp trắng muốt, ăn khi còn ấm, gần như vắng bóng bên ngoài đảo quốc – được mang đến như một lời giới thiệu về phần văn hóa ít người Việt biết tới. Điểm làm nên linh hồn món này không nằm ở phần bánh mà ở lớp chai poh – củ cải muối băm nhỏ, xào cho dậy mùi, mặn ngọt đan xen – phủ trên mặt. Người Singapore ăn chwee kueh vào bữa sáng, mua ở hàng quán ngay chân khu nhà, y như cách người Việt mua xôi hay bánh cuốn. Khi đặt chwee kueh cạnh cơm gà Việt và cơm gà Hải Nam, chúng ta thấy một điều rõ: món ăn di cư không chỉ là sản phẩm của di chuyển, mà còn là thói quen được lặp lại bất chấp biên giới.
Ẩm thực di sản: cầu nối không cần con dấu hộ chiếu
Ẩm thực di sản không tồn tại để trưng bày trong viện bảo tàng; nó sống trên bàn ăn, trong những bữa cơm thường ngày và trong các tuần lễ ẩm thực được thiết kế để kể chuyện, như The Lepak Makan Club. Nhìn rộng ra, câu chuyện phía sau sự kiện này gợi mở một cách tiếp cận khác trong giao lưu văn hóa: không chạy theo tốc độ và sự ồn ào của làn sóng ẩm thực đại trà, mà đi chậm, qua từng bữa ăn và từng câu chuyện được kể lại một cách chân thực.
Ông Benny Ong đã nói một câu đáng nhớ: ngôn ngữ giữa Singapore và Việt Nam có thể rất khác, nhưng khi ngồi xuống cùng một bàn ăn, hai cộng đồng nhận ra mình gần nhau hơn tưởng tượng. Đó cũng chính là điều mà một bữa ăn, dù giản dị đến đâu, vẫn làm tốt hơn bất kỳ chiến dịch truyền thông nào: khiến người ta muốn tìm hiểu thêm về nhau, chỉ bằng cách ngồi xuống cùng một bàn. Cơm gà Việt và cơm gà Hải Nam, nếu nhìn như hai “anh em” chia xa, thì ẩm thực di sản chính là cuộc đoàn tụ, nơi mỗi người kể lại hành trình của mình, nhưng vẫn nhận ra chung một gốc rễ.
