Tự chủ là nền tảng để không mắc kẹt ở khâu thấp
Chuỗi giá trị toàn cầu là mạng lưới các công đoạn thiết kế, sản xuất, cung ứng và phân phối được tổ chức xuyên biên giới, nơi vị trí của mỗi quốc gia quyết định phần giá trị mà doanh nghiệp trong nước có thể tạo ra và giữ lại. Việt Nam chỉ có thể vươn lên trong mạng lưới ấy nếu chuyển tầm nhìn thành năng lực sản xuất, công nghệ và doanh nghiệp cụ thể. Sáng 28/10 tại TP.HCM, Thủ tướng Lê Minh Hưng đối thoại với Giám đốc điều hành Diễn đàn Kinh tế Thế giới Stephan Mergenthaler về định vị Việt Nam trong tương lai toàn cầu. Chiều cùng ngày, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng khai mạc phiên tham luận chuyên sâu và đối thoại chính sách, kêu gọi biến định hướng chiến lược thành hành động. Đây không phải lựa chọn giữa hội nhập và tự chủ: một nền kinh tế mở càng cần sức mạnh nội tại để tránh bị cuốn theo các cú sốc bên ngoài.
Thông điệp ấy xuất phát từ một thế giới đang phân mảnh hơn, nơi cạnh tranh lan từ thương mại sang công nghệ, dữ liệu và năng lượng, trong khi chuỗi cung ứng liên tục được sắp xếp lại. Thủ tướng nhấn mạnh nâng cao năng lực tự chủ và đổi mới mô hình tăng trưởng, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực. Tự chủ ở đây không đồng nghĩa khép cửa; đó là khả năng tự quyết, thích ứng và phục hồi, đồng thời mở rộng hợp tác. Vì vậy, chiến lược kinh tế Việt Nam cần đo tiến bộ không chỉ bằng lượng đầu tư thu hút, mà bằng năng lực doanh nghiệp trong nước và phần giá trị họ có thể đảm nhận.
Bốn hướng hành động cần nối thành một chương trình
Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng nêu bốn hướng hành động để các nền kinh tế đang phát triển chuyển cơ hội từ dịch chuyển toàn cầu thành thịnh vượng thực chất. Trước hết, cần nhận diện đúng các xu hướng đang tái định hình lợi thế: chuyển đổi số và xanh, dịch chuyển các cực tăng trưởng, cùng sự tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng đa dạng và có sức chống chịu. Thứ hai, phải chủ động định vị mình trong các cấu trúc sản xuất mới, thay vì chỉ cạnh tranh bằng chi phí. Thứ ba, củng cố những nền tảng trong nước—thể chế, hạ tầng, nhân lực và năng lực doanh nghiệp—để biến vị trí địa lý hay môi trường ổn định thành lợi thế thực. Thứ tư, nâng hiệu quả huy động vốn, phát triển tài chính xanh, gắn chuyển giao công nghệ với nâng cấp doanh nghiệp nội địa để họ tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Điểm đáng chú ý là bốn hướng này chỉ phát huy tác dụng khi được triển khai như một chuỗi liên kết. Vốn và công nghệ không tự động tạo ra năng lực nội sinh nếu doanh nghiệp trong nước thiếu kỹ năng, quản trị và cơ hội kết nối với nhà đầu tư nước ngoài. Tương tự, hạ tầng tốt sẽ khó tạo giá trị cao nếu thể chế chậm và nhân lực không đáp ứng yêu cầu mới. Bởi vậy, thước đo thành công không nên dừng ở số dự án hay quy mô sản xuất, mà cần nhìn vào mức độ chuyển giao tri thức, năng suất và khả năng doanh nghiệp Việt Nam tiến lên các công đoạn có giá trị cao hơn. Đây là phần khó nhất, nhưng cũng là phép thử thật sự của định hướng kiến tạo chuỗi giá trị.
Đổi mới mô hình tăng trưởng phải đi vào đời sống doanh nghiệp
Việt Nam đặt khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ở trung tâm của mô hình tăng trưởng mới, với mục tiêu nâng năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh. Đây là bước chuyển cần thiết khi lợi thế lao động và sản xuất đơn thuần không đủ bảo đảm vị trí trong chuỗi cung ứng đang thay đổi. Nhưng chuyển đổi sẽ chỉ có ý nghĩa nếu doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp tư nhân và nhà cung ứng trong nước, tiếp cận được công nghệ, nhân lực phù hợp và môi trường kinh doanh thuận lợi. Chính phủ cho biết việc cắt giảm thủ tục trong chín tháng đầu năm 2026 giúp giảm 53% thời gian và 55% chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp. Kết quả này cho thấy cải cách có thể đem lại lợi ích cụ thể, song cần được duy trì để doanh nghiệp dành thêm nguồn lực cho đổi mới thay vì xử lý thủ tục.
Chương trình phía trước gồm hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng chiến lược, nâng chất lượng nguồn nhân lực, củng cố nền tảng kinh tế vĩ mô và tăng liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Cùng lúc, năng lực dự báo và cảnh báo sớm cần đi đôi với bảo đảm các cân đối thiết yếu, để cú sốc quốc tế không nhanh chóng chuyển thành rủi ro trong nước. Với doanh nghiệp, điều quan trọng là cơ hội nâng cấp phải hiện diện trong quan hệ cung ứng và chuyển giao công nghệ, không chỉ trong tuyên bố chính sách. Với người dân, cải cách thủ tục và phát triển ngành mới chỉ bền vững khi tạo việc làm có kỹ năng và thu nhập ổn định.
Mục tiêu là mắt xích tin cậy, không chỉ điểm đến đầu tư
Việt Nam hướng tới vai trò trung tâm mới nổi về công nghệ số, năng lượng mới và năng lượng xanh, đồng thời phát triển sản xuất nông nghiệp xanh; xa hơn là trở thành mắt xích quan trọng, đáng tin cậy trong chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị toàn cầu, cũng như một cực tăng trưởng năng động. Đây là tham vọng hợp lý, nhưng vị thế ấy phải được chứng minh bằng khả năng cung ứng ổn định, tiêu chuẩn sản xuất cao và doanh nghiệp nội địa có thể cùng tạo ra giá trị. Môi trường chính trị ổn định và nền tảng sản xuất sẵn có là lợi thế; chúng không thể thay thế năng lực công nghệ, chất lượng thể chế và nguồn nhân lực. Việt Nam cần hội nhập sâu mà vẫn tăng khả năng tự quyết, để sự tin cậy của đối tác dựa trên năng lực thực chứ không chỉ trên vị trí địa lý.
Kết luận, bốn hướng hành động của Phó Thủ tướng và yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng của Thủ tướng cùng chỉ về một ưu tiên: nâng cấp nội lực để tham gia sâu hơn, có giá trị hơn vào nền kinh tế thế giới. Nếu chính sách về vốn, công nghệ, cải cách và đào tạo được nối liền với nhu cầu của doanh nghiệp trong nước, Việt Nam có cơ hội chuyển từ nơi tiếp nhận dịch chuyển sản xuất thành nơi góp phần định hình chuỗi mới. Còn nếu thiếu liên kết và năng lực hấp thụ, hội nhập có thể chỉ mở rộng quy mô mà không nâng được vị trí. Thành công vì thế không nằm ở việc có mặt trong chuỗi giá trị toàn cầu, mà ở khả năng tạo ra, giữ lại và chia sẻ nhiều giá trị hơn.
