Lạm phát tiến sát trần: Hai kịch bản và một thông điệp
Lạm phát năm 2026 là mức tăng bình quân của chỉ số giá tiêu dùng trong cả năm, phản ánh tốc độ tăng chi phí sinh hoạt và chi phí đầu vào sản xuất, chịu tác động đồng thời của giá năng lượng, logistics, nguồn cung hàng hóa và cách điều hành chính sách tài khóa, chính sách tiền tệ của Nhà nước.
Tín hiệu quan trọng nhất lúc này là lạm phát không còn là rủi ro trừu tượng mà đã áp sát ngưỡng mục tiêu. CPI bình quân 9 tháng đã tăng 4,52% so với cùng kỳ, trong khi lạm phát cơ bản tăng 4,26%. Nói cách khác, dư địa an toàn cho điều hành giá trong phần còn lại của năm là rất mỏng. Bộ Tài chính cập nhật hai kịch bản lạm phát năm 2026, với mức tăng 4,5% và 4,8%. Ngân hàng Nhà nước dự báo lạm phát bình quân có thể nằm trong khoảng 4,5%-5%. Khoảng dự báo này cho thấy rủi ro lạm phát đã ở vùng nhạy cảm: chỉ cần một cú sốc giá năng lượng hoặc đứt gãy nguồn cung, mục tiêu kiểm soát giá cả sẽ bị thử thách ngay lập tức.
Áp lực năng lượng, logistics và rủi ro đứt gãy nguồn cung
Điểm đáng lo của lạm phát năm 2026 không nằm ở cầu tiêu dùng bùng nổ, mà ở chi phí đẩy từ năng lượng và logistics. Từ tháng 3, giá nhiên liệu, năng lượng thế giới tăng mạnh, vận tải logistics gián đoạn và chi phí đầu vào tăng đã tác động trực tiếp đến mặt bằng giá trong nước. Cùng với đó, chi phí năng lượng, logistics và rủi ro đứt gãy nguồn cung tiếp tục gây sức ép lên mặt bằng giá. Đây là những yếu tố Việt Nam khó kiểm soát, nhưng lại chi phối mạnh giá xăng dầu, vận tải, vật liệu xây dựng – những mắt xích lan tỏa sang mọi loại hàng hóa.
Xung đột tại Trung Đông từ cuối tháng 2 khiến giá nhiên liệu, năng lượng thế giới tăng mạnh, hoạt động logistics bị gián đoạn, chi phí vận tải tăng, tạo áp lực lan tỏa đến nhiều nhóm hàng hóa trong nước. Trong nước, việc đẩy mạnh đầu tư công làm nhu cầu vật liệu xây dựng, máy móc, thiết bị tăng, trong khi nguồn cung không thể mở rộng tức thì, dễ tạo thêm sóng giá. Nếu chỉ nhìn CPI mà bỏ qua những áp lực chi phí này, chính sách sẽ phản ứng chậm và để người dân, doanh nghiệp gánh phần lớn cú sốc.
Chiến lược kiểm soát giá cả: Linh hoạt nhưng phải đi kèm kỷ luật
Cuộc họp Ban Chỉ đạo điều hành giá ngày 9/10, do Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng chủ trì, cho thấy Chính phủ đã nhìn rõ tính chất phức tạp của giai đoạn cuối năm. Thông điệp xuyên suốt là điều hành phải “linh hoạt nhưng có kỷ luật”: linh hoạt trong phối hợp chính sách vĩ mô, nhưng kỷ luật trong kiểm soát hành vi tăng giá bất hợp lý. Bộ Tài chính kiến nghị tiếp tục phối hợp chặt chẽ, chủ động, linh hoạt, đồng bộ và hiệu quả giữa chính sách tài khóa, chính sách tiền tệ và các chính sách kinh tế vĩ mô khác để kiểm soát lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô và tạo dư địa hỗ trợ tăng trưởng.
Ở cấp thị trường, trọng tâm là kiểm soát giá cả các mặt hàng thiết yếu. Bộ Tài chính đề nghị bảo đảm nguồn cung hàng thiết yếu, tăng cường kiểm tra giá xăng dầu, thực phẩm, vật liệu xây dựng và vận tải; xử lý nghiêm đầu cơ, găm hàng và tăng giá bất hợp lý. Trong bối cảnh chi phí đầu vào biến động, việc kiểm tra kê khai, niêm yết giá có ý nghĩa quan trọng để bảo đảm tính minh bạch của thị trường và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Nếu không siết chặt kỷ luật giá, cú sốc chi phí từ bên ngoài sẽ nhanh chóng bị khuếch đại thành vòng xoáy tăng giá trong nước.
Vai trò của chính sách tiền tệ và chủ động nguồn cung năng lượng
Trong bức tranh kiểm soát lạm phát, chính sách tiền tệ là tuyến phòng thủ thứ hai nhưng rất quan trọng. Phó Thủ tướng yêu cầu Ngân hàng Nhà nước điều hành chính sách tiền tệ chủ động, linh hoạt, phối hợp chặt chẽ với chính sách tài khóa; theo dõi sát tỷ giá, lãi suất, tín dụng, cung tiền và dòng vốn quốc tế để hạn chế tác động của lạm phát nhập khẩu. Nếu tín dụng bị nới lỏng thiếu kiểm soát trong khi chi phí năng lượng leo thang, áp lực giá sẽ càng khó kiềm chế. Ngược lại, siết tiền tệ quá mạnh có thể bóp nghẹt sản xuất, làm doanh nghiệp khó hấp thụ chi phí tăng, rồi lại đẩy giá bán lên.
Tuyến phòng thủ đầu tiên vẫn là chủ động nguồn cung năng lượng. Số liệu cho thấy sản xuất xăng dầu trong nước ước đạt 13,64 triệu m3/tấn, nhập khẩu 8,37 triệu m3/tấn, tổng nguồn khoảng 21,687 triệu m3/tấn trong 9 tháng, trong đó 21,5 triệu m3/tấn dành cho thị trường nội địa. Việc bảo đảm nguồn cung, xây dựng kịch bản điều hành theo diễn biến giá dầu thế giới và theo dõi sát giá xăng dầu, khí hóa lỏng, than, điện được giao là nhiệm vụ trọng tâm cho Bộ Công Thương trong quý IV. Không thể nói đến kiểm soát lạm phát nếu để nguồn cung năng lượng bị động, đứt gãy.
Tác động tới người dân, doanh nghiệp và hướng đi sau năm bản lề
Đằng sau các con số lạm phát là đời sống rất cụ thể của người dân và chi phí hoạt động của doanh nghiệp. Đây là vấn đề tác động trực tiếp đến chi phí sinh hoạt của người dân và chi phí hoạt động của doanh nghiệp sử dụng hàng hóa, dịch vụ làm đầu vào sản xuất. Khi giá xăng dầu, vận tải, vật liệu xây dựng tăng, mọi thứ từ bát phở đến căn hộ đều có xu hướng đắt hơn. Một điểm tích cực là các chính sách miễn, giảm, gia hạn thuế, phí, lệ phí đang được triển khai để giảm chi phí đầu vào cho doanh nghiệp và hỗ trợ đời sống người dân.
Nhìn xa hơn, việc nghiên cứu giao thêm chỉ tiêu kiểm soát CPI cho các địa phương từ năm 2027 cho thấy định hướng phân quyền đi kèm trách nhiệm. Kiểm soát lạm phát không thể chỉ là câu chuyện của trung ương, mà phải trở thành mục tiêu điều hành của từng tỉnh, từng ngành. Kết luận hợp lý cho giai đoạn này là: nếu Việt Nam muốn giữ lạm phát năm 2026 trong hai kịch bản 4,5% hoặc 4,8% như Bộ Tài chính dự báo, thì không còn chỗ cho tư duy “khoán trắng” thị trường. Cần một cơ chế kiểm soát giá cả chủ động, minh bạch, gắn trách nhiệm cụ thể, đồng thời vẫn tạo không gian cho doanh nghiệp sản xuất và đầu tư.
