Bộ nói bỏ quỹ phụ huynh, trường đã kịp… thu hết
Việc quỹ phụ huynnh và quỹ lớp học sinh bị Bộ GD-ĐT tuyên bố chấm dứt hình thức thu tiền tập trung nhưng vẫn âm thầm tồn tại dưới nhiều tên gọi và cách thức khác nhau cho thấy một khoảng cách đáng lo ngại giữa chính sách giáo dục mới và thực tế thu chi trường học, nơi phụ huynh thường chịu áp lực đóng góp mà thiếu lựa chọn và tiếng nói thực chất.
Trên giấy tờ, câu chuyện tưởng như đã rất rõ. Sở GD-ĐT TP.HCM yêu cầu các trường không được thành lập “quỹ lớp”, “quỹ trường”, “quỹ phụ huynh”. Trường Tiểu học Bình Trưng Đông thông báo thẳng với cha mẹ học sinh rằng nhà trường và giáo viên chủ nhiệm không thu bất cứ loại quỹ hội, quỹ lớp hay các khoản tương tự trong năm học mới. Ở tầm chính sách, Bộ GD-ĐT dự kiến bỏ hẳn cơ chế phí hoạt động do ban đại diện phụ huynh trực tiếp thu và quản lý. Đó là bước lùi cần thiết của một mô hình đã bộc lộ quá nhiều lạm dụng.
Nhưng trong lớp học, nhịp cũ vẫn diễn ra. Có lớp, phụ huynh báo với nhau rằng “chấm dứt thu quỹ phụ huynh ở đâu không biết, chứ lớp con tôi thu xong hôm họp phụ huynh chủ nhật vừa rồi”, với mức 2 triệu đồng mỗi phụ huynh cho quỹ lớp học kỳ 1, chưa tính tham quan dã ngoại. Khi chính sách còn ở dạng dự thảo, nhiều ban đại diện đã kịp hoàn tất thu chi. Điều này không chỉ phản ánh độ trễ của quy định, mà còn cho thấy hệ thống giám sát đang gần như đứng ngoài cuộc.
“Tự nguyện” trên giấy, sức ép trong phòng họp phụ huynh
Đáng lo nhất trong câu chuyện quỹ phụ huynh bỏ không phải là vài khoản đóng góp, mà là cảm giác bất lực của cha mẹ khi quyền lựa chọn bị triệt tiêu bởi sức ép tinh thần. Một phụ huynh mô tả buổi họp đầu năm: sau khi đọc xong danh sách các khoản, cô chủ nhiệm hoặc hội trưởng hỏi có ý kiến gì không, cả phòng im lặng; sự im lặng ấy không phải đồng thuận mà là phép tính “vài trăm nghìn đồng rẻ hơn rủi ro con bị nhìn khác đi”.
Trong một lớp 10 tại Hà Nội, trước cả khai giảng, đã có phụ huynh đứng ra điều hành thu chi và thu “đổ đồng” mỗi người 2 triệu đồng, dù chưa có kế hoạch chi tiết. Sau đó, lớp bàn mua tivi phục vụ học tập: phụ huynh đề nghị loại khoảng 10 triệu để phù hợp điều kiện khác nhau, nhưng nhóm “có tiếng nói” trong lớp hướng sang loại đời mới đắt hơn nhiều, và cuối cùng lớp sở hữu một chiếc tivi hơn 40 triệu đồng. Khi giáo viên chủ nhiệm tham gia nhóm bàn bạc, liên tục đưa ý kiến và thậm chí “gợi ý” giao việc cho một phụ huynh “chuyên gia”, thì sự tự nguyện biến thành áp lực khó từ chối.
Trong lớp hơn 50 học sinh, điều kiện kinh tế các gia đình chắc chắn khác nhau, nhưng quyết định chi tiêu lại chủ yếu phản ánh quan điểm của giáo viên và một số phụ huynh khá giả. Cảm giác “không phản đối được” ấy cho thấy, nếu chỉ nói về nguyên tắc tự nguyện trong văn bản mà không thay đổi cách tổ chức họp lớp, cách giáo viên tham gia vào quyết định thu chi, thì mọi chính sách mới chỉ dừng ở mức khẩu hiệu.
Nhà trường nói không thu, phụ huynh “đứng tên” và khoảng xám trách nhiệm
Một trong những lỗ hổng lớn của chính sách hiện nay là khoảng xám trách nhiệm quanh quỹ lớp học sinh. Khi Bộ khẳng định quỹ phụ huynh bỏ, trường học công khai thông báo không lập quỹ lớp, thì nhiều nơi lại chuyển sang mô hình “tự phát”: đổi tên thành “quỹ hỗ trợ học sinh”, hoặc do một phụ huynh đứng ra vận động, thu và giữ tiền.
Theo phân tích pháp lý, khi khoản tiền được thu dưới danh nghĩa quỹ lớp và do một phụ huynh vận động, nhà trường có thể nói mình không thu, còn người thu lại không thuộc đối tượng bị xử phạt. Chính cơ chế giao cho ban đại diện hoặc cá nhân phụ huynh “thu hộ” giúp dời rủi ro pháp lý sang chủ thể mà luật chưa chạm tới. Kết quả: quỹ phụ huynh bỏ về mặt tên gọi, nhưng quỹ lớp vẫn tồn tại trong thực tế, chỉ thay biển hiệu để lách luật, còn cách thu chi thì không khác mấy năm trước.
Điều này làm mất ý nghĩa của chính sách giáo dục mới muốn chấm dứt quỹ phụ huynh nhưng vẫn duy trì hỗ trợ tự nguyện, minh bạch. Quỹ lớp chưa bao giờ chỉ là chuyện tiền, mà là chuyện ai đứng tên khoản tiền đó và ai thực sự kiểm soát nó. Nếu hiệu trưởng không bị quy trách nhiệm theo “phạm vi” lớp học hay trường học, mà chỉ theo danh nghĩa người trực tiếp thu, thì các văn bản cấm sẽ tiếp tục bị vô hiệu hóa bằng vài tin nhắn trên nhóm phụ huynh.
Từ minh bạch thu chi đến quyền lợi thật sự của phụ huynh
Câu chuyện quỹ phụ huynh bỏ cho thấy vấn đề cốt lõi của thu chi trường học nằm ở minh bạch và quyền đại diện, chứ không chỉ là số tiền mỗi gia đình phải đóng. Những khoản thu chính thức, như ở Trường Tiểu học Bình Trưng Đông, khi được niêm yết công khai và thông báo qua kênh chính thức, sẽ giúp giảm áp lực tài chính và tạo cảm giác công bằng hơn cho phụ huynh. Ngược lại, các khoản quỹ lớp thu trong nhóm kín, quyết định bởi vài người, dễ biến thành “kho quỹ riêng” mà phần đông không kiểm soát được.
Nghị định về xử phạt hành chính trong giáo dục đã quy định mức phạt đáng kể cho hành vi thu các khoản không đúng quy định. Bộ GD-ĐT cũng khẳng định sẽ chỉnh sửa dự thảo, không cho ban đại diện trực tiếp vận động, thu hay quản lý tiền hỗ trợ, không hình thành quỹ riêng. Ở địa phương, nếu để xảy ra lạm thu, hiệu trưởng và người đứng đầu cơ quan quản lý trực tiếp phải chịu trách nhiệm, trường vi phạm bị công khai tên và buộc hoàn trả khoản thu sai. Nhưng chừng nào chưa có điều khoản quy trách nhiệm theo phạm vi lớp, mọi khoản tiền hay hiện vật được vận động trong lớp vẫn có thể tiếp tục mang những cái tên an toàn: “hỗ trợ”, “tự nguyện”, “xã hội hóa”.
Về phía phụ huynh, quyền lợi lớn nhất không phải là không phải đóng bất cứ khoản nào, mà là được nói “không” với những khoản thu mập mờ mà không lo con mình bị đối xử khác. Khi những nguyên tắc tự nguyện liên tục bị vi phạm bằng sức ép im lặng, thì hệ thống giáo dục đang gửi đi một thông điệp rất xấu: đừng tin vào quy định, hãy nhìn cách mọi người lách luật. Nếu Bộ thực sự muốn chính sách giáo dục mới đi vào đời sống, thì cần dứt khoát: mọi khoản thu – bất kể tên gọi, bất kể ai thu – miễn tồn tại trong một lớp học, đều thuộc trách nhiệm công khai, giải trình của hiệu trưởng.
