Hạ tầng thông minh xanh: từ nền tảng kỹ thuật đến lợi thế cạnh tranh quốc gia
Hạ tầng thông minh xanh là hệ thống kết cấu vật chất, số và tự nhiên được quy hoạch đồng bộ, sử dụng công nghệ hiện đại và tiêu chuẩn môi trường cao để phục vụ sản xuất, đời sống, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, đồng thời tăng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu, thiên tai và các cú sốc kinh tế. Với cách định nghĩa như vậy, nhận thức về hạ tầng không còn dừng ở đường xá, cầu cống, mà trở thành nền móng chiến lược cho một nền kinh tế có thu nhập cao. Trong cuộc làm việc ngày 6/8 tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh hạ tầng đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh, phải được đánh giá bằng hiệu quả mà người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế nhận được. Đây là điểm khởi đầu cho một cuộc đổi mới tư duy phát triển hạ tầng thông minh xanh, hướng tới tầm nhìn 2045.
Năm trụ cột tư duy mới: từ đồng bộ quy hoạch đến hạ tầng số và tự nhiên
Điểm đáng chú ý nhất trong phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm là yêu cầu đổi mới tư duy phát triển kết cấu hạ tầng trên 5 phương diện. Thứ nhất, bảo đảm tính đồng bộ, liên thông trong quy hoạch và đầu tư, gắn chặt quy hoạch hạ tầng Việt Nam với chiến lược phát triển, không gian kinh tế, liên kết ngành, vùng và tầm nhìn dài hạn trước công nghệ, thị trường, dân số, biến đổi khí hậu. Thứ hai, lấy chất lượng phục vụ và hiệu quả kinh tế làm mục tiêu, thay cho cách tiếp cận chạy theo quy mô công trình. Thứ ba, phát triển hài hòa hạ tầng vật chất, hạ tầng số, hạ tầng tự nhiên. Thứ tư, coi hạ tầng như một ngành kinh tế chiến lược, tạo thị trường lớn cho sản xuất trong nước. Thứ năm, phát huy mạnh vai trò định hướng của Nhà nước trong huy động nguồn lực, tập trung đầu tư công vào những cấu phần nền tảng, liên vùng, có sức lan tỏa.
Tầm nhìn 2045: hạ tầng đồng bộ, thông minh xanh và kết nối thông suốt với thế giới
Tham vọng đến năm 2045, Việt Nam có hệ thống hạ tầng đồng bộ, thông minh xanh, an toàn, khả năng chống chịu cao, kết nối thông suốt lãnh thổ với thị trường thế giới, là một tuyên bố mang tính cạnh tranh địa chính trị. Nó đặt ra chuẩn mực so với các nền kinh tế trong khu vực, trong bối cảnh Tổng Bí thư thẳng thắn thừa nhận khoảng cách lớn về chất lượng, độ tin cậy, tính đồng bộ, hiệu quả khai thác so với nhiều nước láng giềng. Một số dự án chậm từ 3 đến 5 năm, chi phí tăng gấp rưỡi hoặc gấp đôi là minh chứng cho những điểm nghẽn về thể chế, điều phối liên ngành, liên vùng. Nếu không tái cấu trúc tư duy và quản trị hạ tầng, mục tiêu tăng trưởng hai con số và trở thành nước có thu nhập cao sẽ khó thành hiện thực. Ngược lại, một mạng lưới hạ tầng thông minh xanh đúng nghĩa sẽ mở rộng không gian phát triển, nâng cao năng lực sản xuất và cải thiện đời sống người dân.
Kết nối đường sắt Việt Nam – Trung Quốc: đòn bẩy chiến lược của tư duy liên thông
Trong bức tranh hạ tầng thông minh xanh, hợp tác kết nối đường sắt Việt Nam – Trung Quốc nổi lên như một trọng tâm có ý nghĩa chiến lược. Ngày 19/3, tại ga Đồng Đăng (Lạng Sơn), Tổng Bí thư Tô Lâm chủ trì buổi làm việc riêng về tình hình triển khai hợp tác kết nối đường sắt giữa hai nước. Hiện mạng lưới đường sắt Việt Nam kết nối sang Trung Quốc và quá cảnh đi châu Âu, Trung Á qua hai tuyến: Hà Nội – Đồng Đăng dài 167 km và Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng dài 389 km. Việc kết nối hạ tầng đường sắt được xác định là đột phá hợp tác song phương, “đòn bẩy mạnh mẽ để hiện đại hóa hạ tầng, giảm chi phí logistics và mở rộng kết nối quốc tế”. Về thực tiễn, nó giúp giảm chi phí, thời gian vận chuyển, giảm ùn tắc tại cửa khẩu, thúc đẩy hành lang kinh tế, tăng liên kết vùng và nâng cao vị thế Việt Nam trong chuỗi cung ứng châu Á.
Từ nhận thức đến hành động: thách thức thực thi và cơ hội bứt phá
Chiến lược phát triển hạ tầng 2045 chỉ có ý nghĩa nếu tư duy mới được chuyển hóa thành năng lực tổ chức thực hiện. Tổng Bí thư ghi nhận kết quả rõ rệt của hệ thống hạ tầng thời gian qua – từ giao thông, năng lượng, viễn thông đến giáo dục, y tế, khoa học công nghệ, thủy lợi, phòng chống thiên tai – đã góp phần tháo gỡ nhiều điểm nghẽn và nâng cao đời sống nhân dân. Đồng thời, ông yêu cầu Ban Thường vụ Đảng ủy Chính phủ, các bộ, ngành, địa phương phải phát huy cao nhất tinh thần trách nhiệm, đổi mới mạnh mẽ phương thức tổ chức, sử dụng hiệu quả từng đồng vốn và bảo đảm chất lượng từng công trình. Trong lĩnh vực đường sắt, quy hoạch phía Bắc đang được nghiên cứu, dự kiến hoàn thành trong năm 2026, và các ga của tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng sẽ tiếp tục được triển khai trong năm 2026. Nếu gắn những bước đi cụ thể này với 5 trụ cột tư duy mới, Việt Nam có cơ hội biến hạ tầng thông minh xanh thành lợi thế cạnh tranh dài hạn, thay vì gánh nặng chi phí.
