Từ tham vọng tăng trưởng đến lựa chọn năng lượng tái tạo làm động lực
Trung tâm xuất khẩu năng lượng là một cấu trúc phát triển nơi các nguồn điện, hạ tầng truyền tải, cảng biển, logistics và công nghiệp hỗ trợ được tổ chức tích hợp, nhằm không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn xuất khẩu điện và sản phẩm năng lượng, tạo ra giá trị gia tăng cao trên cơ sở một hệ sinh thái công nghiệp xanh liên vùng. Vĩnh Long đang đặt cược vào mô hình này như một cách để bước ra khỏi vai trò một tỉnh thuần nông, hướng tới tăng trưởng hai con số bằng năng lượng tái tạo Vĩnh Long. Phát biểu bên lề buổi làm việc với đoàn công tác Bộ Công Thương ngày 8.9, Bí thư Tỉnh ủy Trần Văn Lâu khẳng định phát triển năng lượng là một trong những trụ cột để tỉnh đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số. Ông nhấn mạnh tỉnh sẽ ưu tiên các dự án công nghệ tiên tiến, giá trị gia tăng cao, phát thải thấp và có khả năng liên kết doanh nghiệp trong tỉnh.
Bức tranh hiện trạng và định hướng trung tâm xuất khẩu năng lượng Vĩnh Long
Điểm xuất phát của Vĩnh Long không phải con số nhỏ: tổng nguồn điện đang vận hành khoảng 5.518MW, bao gồm điện gió, điện mặt trời và khoảng 5.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà. Công suất cực đại đạt gần 969MW, điện thương phẩm 8 tháng đạt khoảng 3,666 tỉ kWh, tăng 9,56% so với cùng kỳ, cho thấy nhu cầu năng lượng cho sản xuất và đời sống đang mở rộng nhanh. Nhưng nếu chỉ dừng ở vai trò cung ứng điện nội tỉnh, lợi thế này sẽ bị giới hạn. Giám đốc Sở Công Thương Trần Quốc Tuấn cho biết, tỉnh đang nghiên cứu Đề án phát triển trung tâm xuất khẩu năng lượng tái tạo đến năm 2030, định hướng 2050, gắn nguồn điện với lưới truyền tải, hệ thống lưu trữ, cảng biển và logistics. Cách tiếp cận này cho thấy Vĩnh Long không xem năng lượng tái tạo đơn thuần là một nguồn điện bổ sung, mà là nền tảng cho một hệ sinh thái công nghiệp xanh có khả năng xuất khẩu.
Liên kết cảng biển, logistics và công nghiệp: điều kiện để hình thành hệ sinh thái công nghiệp xanh
Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu chuyển dịch năng lượng và phát thải ròng bằng “0” đến năm 2050, quy hoạch trung tâm xuất khẩu năng lượng Vĩnh Long không thể tách rời bức tranh liên vùng. Điều chỉnh Quy hoạch điện VIII đã định hướng xây dựng các trung tâm công nghiệp – dịch vụ năng lượng tái tạo liên vùng tại khu vực có tiềm năng lớn. Lý do rất rõ: tiềm năng điện gió, điện mặt trời không phân bố cùng nơi với hạ tầng cảng biển, logistics và khu công nghiệp. Một địa phương có gió và nắng, địa phương khác có cảng nước sâu và quỹ đất công nghiệp; nếu ai phát triển riêng phần nấy, thị trường sẽ nhỏ và khó hút nhà sản xuất thiết bị. Vì vậy, chiến lược đúng với Vĩnh Long là gắn quy hoạch nguồn điện với truyền tải, cảng biển và logistics năng lượng, đồng thời kết nối khu công nghiệp xanh, dịch vụ vận hành, bảo dưỡng trong một hệ sinh thái công nghiệp xanh liên vùng.
Bài học từ các trung tâm công nghiệp năng lượng tích hợp quốc tế
Trung tâm công nghiệp tích hợp không chỉ là việc gom thêm dự án vào một địa điểm; đó là chuyển từ tư duy từng phân ngành sang tổ chức chuỗi giá trị năng lượng kết nối bằng dòng nguyên liệu, năng lượng và sản phẩm. Hạ tầng và tiện ích được dùng chung, đầu ra của nhà máy này trở thành đầu vào của nhà máy khác. Kinh nghiệm từ Malaysia, Qatar, Trung Quốc cho thấy hiệu quả không chỉ phụ thuộc tài nguyên hay quy mô đầu tư, mà nằm ở cách quy hoạch không gian, xây dựng hạ tầng dùng chung và huy động các chủ thể tham gia. Khu phức hợp dầu khí Pengerang (PIPC) được phát triển như một nền tảng công nghiệp mở để các doanh nghiệp dễ dàng kéo dài chuỗi giá trị, trong khi Thành phố Công nghiệp Ras Laffan của Qatar tổ chức quanh lợi thế mỏ khí North Field. Những mô hình này gợi mở cho Vĩnh Long: phải thiết kế một trung tâm xuất khẩu năng lượng tái tạo như một "nút" trong mạng lưới liên vùng, chứ không là một khu dự án đơn lẻ.
Trung tâm công nghiệp – dịch vụ năng lượng tái tạo: chìa khóa khai thác điện gió, điện mặt trời
Nếu chỉ lo tăng công suất điện gió, điện mặt trời mà bỏ qua công nghiệp, dịch vụ và hạ tầng đi kèm, lợi thế sẽ chỉ dừng ở kilowatt giờ. Đại diện cơ quan quản lý điện lực nhấn mạnh, trung tâm công nghiệp – dịch vụ năng lượng tái tạo phải tích hợp các khâu từ phát điện sạch, chế tạo cơ khí, thiết bị phụ trợ, hạ tầng cảng biển và logistics, đến dịch vụ vận hành, bảo dưỡng, khu công nghiệp xanh và đào tạo nhân lực trong cùng một hệ sinh thái. Trong mô hình liên vùng, điện được sản xuất nơi có tiềm năng; thiết bị chế tạo ở trung tâm công nghiệp; cảng biển đảm nhiệm nhập nguyên liệu, xuất thiết bị và phục vụ dự án ngoài khơi; logistics kết nối các mắt xích; cơ sở đào tạo cung cấp nhân lực cho toàn hệ. Về dài hạn, đây là cách để Việt Nam, và Vĩnh Long trong đó, khai thác tốt hơn lợi thế về gió, mặt trời và vị trí địa kinh tế. Vĩnh Long kiến nghị cơ quan quản lý hỗ trợ hoàn thiện cơ chế, kết nối nhà đầu tư và hướng dẫn xây dựng Đề án trung tâm xuất khẩu năng lượng tái tạo để phát triển ngành năng lượng bền vững.
