Từ tỉnh nông nghiệp đến tham vọng trung tâm xuất khẩu năng lượng
Tham vọng biến Vĩnh Long thành trung tâm xuất khẩu năng lượng tái tạo là định hướng phát triển một hệ sinh thái công nghiệp – năng lượng xanh gắn với cảng biển, logistics và xuất khẩu điện ra ngoài địa bàn, dựa trên nền công nghiệp chế biến hiện có và lợi thế về không gian phát triển mới sau khi sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh.
Ngày 8/9, đoàn công tác Bộ Công Thương do Thứ trưởng Trương Thanh Hoài dẫn đầu đã làm việc với UBND tỉnh Vĩnh Long về phát triển công nghiệp, năng lượng và các giải pháp để tăng trưởng “hai con số”. Tại đây, lãnh đạo tỉnh khẳng định đang tập trung xây dựng Đề án phát triển Vĩnh Long thành trung tâm xuất khẩu năng lượng tái tạo của vùng và cả nước đến năm 2030, định hướng 2050. Lý do của bước ngoặt này khá rõ: sau sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh có không gian phát triển rộng hơn và hội tụ lợi thế về công nghiệp chế biến, vùng nguyên liệu nông – thủy sản – dừa, kinh tế biển, cảng biển, logistics và năng lượng.
Điểm đáng chú ý là Vĩnh Long không còn chấp nhận mô hình tăng trưởng dựa trên mở rộng quy mô đơn thuần, mà yêu cầu công nghiệp phải “tạo thêm giá trị”. Chính ở chỗ này, năng lượng tái tạo Vĩnh Long được xem là động lực mới: vừa bổ sung nguồn điện cho sản xuất, vừa mở ra dư địa xuất khẩu, thay vì chỉ là nguồn cấp tại chỗ. Nếu nhìn đúng, đây không chỉ là một đề án năng lượng, mà là chiến lược tái định vị vai trò của tỉnh trong chuỗi giá trị công nghiệp – năng lượng vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Năng lượng tái tạo Vĩnh Long: tiềm năng lớn nhưng không tự biến thành lợi thế
Hiện tổng công suất các nguồn điện đang vận hành trên địa bàn Vĩnh Long đã đạt khoảng 5.517 MW, một con số cho thấy nền tảng năng lượng của tỉnh không hề nhỏ. Tuy nhiên, để bước lên tầm trung tâm xuất khẩu, tỉnh không thể chỉ dựa vào các nguồn điện truyền thống mà phải xây dựng hệ sinh thái năng lượng xanh hoàn chỉnh. Định hướng được nêu khá rõ: phát triển điện gió, điện mặt trời, điện sinh khối, hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), hydrogen xanh, amoniac xanh gắn với công nghiệp năng lượng và logistics năng lượng.
Một câu nói đáng trích là: “Năng lượng tái tạo là lĩnh vực giàu tiềm năng, có vai trò quan trọng trong định hướng phát triển xanh, bền vững của tỉnh”. Nhưng tiềm năng không tự chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh nếu thiếu khung chính sách và hạ tầng đi kèm. Tỉnh đã đặt vấn đề hoàn thiện cơ chế cho năng lượng mới, xử lý các dự án điện chuyển tiếp và đầu tư đồng bộ lưới điện 500 kV, 220 kV, 110 kV. Đây là bước đi đúng, vì nếu không có cơ chế rõ cho BESS, hydrogen xanh hay amoniac xanh, các nhà đầu tư chiến lược sẽ khó dốc vốn dài hạn.
Trong giai đoạn 2026–2027, Vĩnh Long còn đặt mục tiêu đẩy nhanh các dự án năng lượng trọng điểm, đồng thời phấn đấu hỗ trợ 4 dự án năng lượng tái tạo với tổng công suất 254 MW sớm hoàn tất thủ tục để vận hành thương mại khi đủ điều kiện. Đây sẽ là phép thử thực tế cho khả năng biến định hướng thành dự án cụ thể. Nếu các dự án này tiếp tục vướng mắc về thủ tục hoặc lưới truyền tải, tham vọng xuất khẩu năng lượng sẽ bị chậm ngay từ bước đầu.
Hạ tầng công nghiệp Vĩnh Long: bệ phóng hay điểm nghẽn?
Để trở thành trung tâm xuất khẩu năng lượng, Vĩnh Long trước hết phải có một nền công nghiệp đủ mạnh để hấp thụ và lan tỏa giá trị từ năng lượng tái tạo. Hiện khu kinh tế Định An và các khu công nghiệp đang có 210 dự án thứ cấp, với tổng vốn đăng ký trên 81.000 tỷ đồng, giải quyết việc làm cho trên 105.000 lao động. 4/6 khu công nghiệp Long Đức, Giao Long, An Hiệp, Hòa Phú đã đạt tỷ lệ lấp đầy từ khoảng 99,29% đến 100%, khu công nghiệp Bình Minh đạt 91,24%. Những con số này cho thấy hạ tầng công nghiệp Vĩnh Long không còn ở giai đoạn “khởi động”, mà đã thành nền tảng rõ ràng.
Tuy vậy, câu chuyện không còn là “lấp đầy khu công nghiệp” mà là chọn lọc dự án để “tạo thêm giá trị”. Thứ trưởng Trương Thanh Hoài đã lưu ý tỉnh không nên phát triển dàn trải mà phải xác định rõ các ngành, lĩnh vực có lợi thế để tập trung nguồn lực. Nếu năng lượng tái tạo chỉ dừng lại ở việc bán điện thô lên lưới, Vĩnh Long sẽ bỏ lỡ cơ hội hình thành các chuỗi công nghiệp hỗ trợ như sản xuất thiết bị, dịch vụ vận hành, bảo dưỡng, vật liệu mới. Muốn vậy, chính quyền cần định hướng rõ trong thu hút đầu tư: ưu tiên các dự án chế biến sâu, công nghệ cao, gắn với năng lượng sạch và có khả năng kéo theo doanh nghiệp vệ tinh.
Các chỉ số sản xuất hiện tại cho thấy Vĩnh Long đang có đà: 8 tháng đầu năm, chỉ số sản xuất công nghiệp tăng 9,45%, riêng công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 9,76%; kim ngạch xuất khẩu đạt 2,82 tỷ USD, trong đó hàng công nghiệp chế biến chiếm 87,46%. Trong khu kinh tế và khu công nghiệp, giá trị sản xuất 7 tháng đạt hơn 82.805 tỷ đồng, tăng 14,05% và đạt 85,97% kế hoạch năm. Nếu biết gắn đà tăng trưởng này với các dự án năng lượng tái tạo Vĩnh Long, tỉnh có thể hình thành một “cụm công nghiệp – năng lượng” đủ sức cạnh tranh trong xuất khẩu năng lượng Đông Nam Bộ và cả nước, thay vì chỉ là một điểm phát điện đơn lẻ.
Điện và giao thông: hai nút thắt quyết định tham vọng xuất khẩu
Một trung tâm xuất khẩu năng lượng không chỉ cần nguồn điện lớn mà còn phải có hạ tầng truyền tải và giao thông đủ sức “mang” điện, thiết bị và dịch vụ ra khỏi địa phương. Cuộc làm việc với Bộ Công Thương cho thấy, để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, Vĩnh Long phải xử lý nhanh các điểm nghẽn về mặt bằng, logistics, nguồn điện, lưới truyền tải và thủ tục đầu tư. Bản thân lãnh đạo Bộ cũng cảnh báo: nếu hạ tầng giao thông, logistics, năng lượng và mặt bằng không đồng bộ, địa phương sẽ khó thu hút nhà đầu tư lớn.
Về lưới điện, hệ thống truyền tải do Tổng công ty Truyền tải điện quản lý tại Vĩnh Long hiện gồm 6 trạm biến áp với tổng công suất 2.200 MVA; 5 dự án lưới truyền tải với tổng vốn khoảng 1.900 tỷ đồng đang được triển khai để tăng năng lực cung ứng điện. Điều này cho thấy tỉnh đã ý thức rõ yêu cầu “điện phải đi trước công nghiệp”. Tuy nhiên, bài toán ở đây không chỉ là tăng công suất trạm biến áp mà là thiết kế lưới đủ linh hoạt để tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo phân tán, từ điện gió, điện mặt trời đến điện sinh khối.
Trên bình diện giao thông, dù các nguồn trích dẫn không đi sâu, có thể thấy tỉnh đang đặt phát triển logistics và cảng biển vào trọng tâm của hệ sinh thái năng lượng xanh. Nếu thiếu mạng lưới giao thông kết nối khu công nghiệp, cảng biển và các dự án điện, chi phí logistics sẽ bào mòn lợi thế của năng lượng tái tạo Vĩnh Long. Chính vì vậy, khi đề xuất Trung ương hỗ trợ, tỉnh không nên tách rời việc đầu tư lưới điện với đầu tư giao thông, mà cần nhìn chúng như một gói hạ tầng công nghiệp Vĩnh Long thống nhất.
Cần gì từ Trung ương để Vĩnh Long về đích năm 2030?
Đặt mục tiêu đến 2030 trở thành trung tâm xuất khẩu năng lượng tái tạo của vùng và cả nước là một tầm nhìn táo bạo, nhưng không thể chỉ là khẩu hiệu. Để hiện thực hóa, Vĩnh Long đã xác định rõ một loạt việc phải làm: đưa ít nhất 8 dự án chế biến, chế tạo mới vào hoạt động, hỗ trợ 8 doanh nghiệp mở rộng quy mô, đôn đốc 17 dự án đầu tư mới hoàn tất thủ tục khởi công; trong năng lượng là hỗ trợ 4 dự án tái tạo với tổng công suất 254 MW vận hành thương mại. Những mục tiêu cụ thể này là cần thiết, nhưng chưa đủ nếu thiếu “chất xúc tác” từ phía Trung ương.
Tỉnh đã kiến nghị Bộ Công Thương hỗ trợ thu hút nhà đầu tư chiến lược, phát triển công nghiệp hỗ trợ, cụm công nghiệp sinh thái, công nghiệp vật liệu; đồng thời tháo gỡ khó khăn trong lĩnh vực năng lượng, hoàn thiện cơ chế phát triển năng lượng mới, hỗ trợ các dự án chuyển tiếp và đầu tư hạ tầng điện. Về phía mình, Bộ Công Thương khẳng định sẽ tiếp tục đồng hành cùng Vĩnh Long trong phát triển công nghiệp, năng lượng, góp phần tạo động lực tăng trưởng kinh tế hai con số.
Từ góc nhìn người viết, nếu muốn tham vọng xuất khẩu năng lượng trở nên thuyết phục, Vĩnh Long cần ba cam kết rõ ràng: một là không chạy theo số lượng dự án, mà kiên trì chọn nhà đầu tư chất lượng, gắn với chuyển giao công nghệ; hai là đồng bộ hóa hạ tầng công nghiệp Vĩnh Long với hạ tầng điện và giao thông ngay trong quy hoạch; ba là xây dựng cơ chế minh bạch, ổn định cho năng lượng mới, để nhà đầu tư yên tâm “ở lại lâu dài” chứ không chỉ đến vì ưu đãi ngắn hạn. Chỉ khi đó, mục tiêu trở thành trung tâm xuất khẩu năng lượng tái tạo sẽ là một chiến lược thực tế, chứ không dừng lại ở một tầm nhìn đẹp trên giấy.
