Nghịch lý: sách giáo khoa thừa trên giấy, thiếu ngoài thực tế
Tình trạng sách giáo khoa thiếu hụt hiện nay là hiện tượng nguồn cung tổng thể rất dồi dào nhưng lại xuất hiện những điểm thiếu hàng cục bộ, khiến phụ huynh phải xếp hàng, chạy nhiều nơi vẫn không đủ bộ sách cho con, tạo nên một nghịch lý trong hệ thống cung ứng sách giáo dục. Năm học 2026-2027 là năm đầu tiên cả nước thống nhất sử dụng bộ sách giáo khoa “Kết nối tri thức với cuộc sống” của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam theo quyết định của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Để chuẩn bị phát hành sách 2026-2027, nhà xuất bản này đã in và phát hành 225 triệu bản sách giáo khoa cùng hơn 76 triệu bản sách bài tập, tham khảo tính đến ngày 25/8, vượt kế hoạch đăng ký ban đầu của các địa phương. Đến ngày 3/9, con số này tăng lên 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo. Vậy vì sao vẫn thiếu?
Đơn đặt hàng vượt 150% nhưng thiếu cục bộ: lỗi nhịp ở đâu?
Nếu chỉ nhìn vào số liệu, khó ai tin vẫn có cảnh phụ huynh phải săn từng cuốn sách lẻ. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết đến ngày 3/9, họ đã phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập; lượng sách giáo khoa cung ứng vượt 150% kế hoạch đặt hàng ban đầu. Trong tháng 9, đơn vị này tiếp tục tăng cường cung ứng, in bổ sung khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa và sách bài tập để đáp ứng nhu cầu thực tế và dự phòng thiên tai, bão lũ. Đồng thời, từ cuối tháng 8 đã triển khai đợt in bổ sung khoảng 9 triệu bản, dự kiến hoàn thành trong những ngày đầu tháng 9. Dù vậy, ghi nhận tại Khánh Hòa, Đà Nẵng, Cần Thơ, Cà Mau, Gia Lai, nhiều phụ huynh vẫn phải mua từng cuốn ở nhiều nhà sách, thậm chí phải dùng sách cũ hoặc photo tạm thời để con có tài liệu học tập. Đây không phải là thiếu trên toàn hệ thống, mà là sự “lệch pha” giữa nơi thừa và nơi thiếu.
Trường đặt sách muộn, nhà phân phối sợ tồn kho: chuỗi cung ứng tự làm khó mình
Điểm nghẽn đầu tiên nằm ngay trong hệ thống trường học. Tại TP.HCM, trước ngày 30/7 chỉ có 925 trên tổng số 1.501 cơ sở giáo dục (62%) gửi đơn đặt hàng sách giáo khoa; tất cả số sách đặt trước thời điểm này đã được giao đủ. Sau ngày 15/8, thêm 385 trường mới đặt lần đầu và 222 trường đặt bổ sung với số lượng lớn, đến 25/8 vẫn còn 197 trường chưa gửi đơn đặt hàng sách giáo khoa. Việc đặt muộn, thay đổi kế hoạch sát ngày, cộng với quá trình triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa tại một số nơi khiến kênh đăng ký mua sách qua trường bị gián đoạn. Song song, ở đồng bằng sông Cửu Long, một công ty sách – thiết bị giáo dục cho biết nhiều kênh phân phối khiến các đơn vị ngại dự trữ, lo tồn kho, nên chỉ dám nhập khoảng 50–70% nhu cầu; hệ quả là thiếu cục bộ khi phụ huynh đồng loạt mua sách đầu năm học.
Nhu cầu dồn cục và mạng lưới phân phối chắp vá
Ngay cả khi sách đã in đủ, cách tổ chức phân phối cũng khiến hệ thống mất cân bằng. Từ ngày 1 đến 6/9, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tiếp tục cung ứng thêm khoảng 2,5 triệu bản sách giáo khoa, ưu tiên cho các trường đặt muộn và những đầu sách thiếu cục bộ. Trong tháng 8, đơn vị này đã điều chuyển hơn 8 triệu bản sách giáo khoa giữa các khu vực để cân đối nguồn hàng. Tuy nhiên, nhu cầu mua sách tăng mạnh trong một khoảng thời gian rất ngắn trước năm học mới làm nhiều điểm bán rơi vào tình trạng hết hàng cục bộ. Ghi nhận tại Nha Trang cho thấy khoảng bốn tuần liền, nhà sách thường xuyên thiếu một số đầu sách giáo khoa và chưa có lớp nào đủ trọn bộ dù đã đặt bổ sung, nhưng vẫn chưa nhận được đủ hàng. Ở Đà Nẵng, thậm chí có nhà sách thông báo chưa có kế hoạch về thêm một số đầu sách đang thiếu. Khi hệ thống phân phối thiếu linh hoạt, mỗi cú “dồn cục” nhu cầu đều biến thành khủng hoảng nhỏ với phụ huynh.
In thêm 17 triệu bản không đủ nếu không thay đổi cách dự trữ sách trường học
Để chữa cháy trước mắt, sáu nhà máy tại miền Trung đang tăng tốc in bổ sung hàng triệu bản sách giáo khoa, trong khuôn khổ kế hoạch in thêm khoảng 9 triệu bản từ cuối tháng 8. Hội đồng thành viên Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng đã phê duyệt kế hoạch in bổ sung 8 triệu bản sách giáo khoa dự trữ cho các tình huống thiên tai, bão lũ, nâng tổng nguồn in bổ sung trong tháng 9 lên khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa và sách bài tập. Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu các địa phương rà soát cụ thể số lượng sách đã đăng ký, đã được cung ứng và số còn thiếu theo từng lớp, môn, đầu sách. Nhưng nếu các trường tiếp tục đặt sách muộn, các đơn vị phân phối vẫn sợ tồn kho và chỉ nhập 50–70% nhu cầu, thì bất kỳ cú sốc nhu cầu nào cũng sẽ tái diễn cảnh sách giáo khoa thiếu hụt. Vai trò dự trữ sách trường học phải được nhìn nhận như một phần trách nhiệm hệ thống, không phải chỉ là rủi ro kinh doanh của từng nhà phân phối.
