Mâu thuẫn giữa con số 107% và thực tế thiếu sách giáo khoa
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng các cơ sở giáo dục và học sinh không có đủ sách bản giấy để sử dụng theo chương trình học, dù số liệu cung ứng trên toàn hệ thống cho thấy tổng lượng sách phát hành đã vượt nhu cầu đăng ký ban đầu, tạo ra mâu thuẫn giữa con số thống kê và khả năng tiếp cận thực tế của từng học sinh, từng trường học tại các địa bàn khác nhau. Khi Sở GDĐT TPHCM thông tin rằng nhà xuất bản đã cung ứng hơn 26,9 triệu bản, đạt 107% nhu cầu đăng ký, nhiều người dễ tin rằng bài toán cung ứng sách giáo khoa đã được giải xong. Nhưng sân trường lại kể câu chuyện khác: vẫn có học sinh bước vào năm học mới mà không có đủ sách trên bàn. Nguyên nhân không nằm ở thiếu lượng, mà nằm ở cách cung ứng sách giáo khoa đang bị lệch so với nhu cầu thực sự, cả về thời điểm, địa điểm và đối tượng.
Số liệu toàn quốc: thiếu 1,5% nhưng tác động không nhỏ
Theo cơ quan quản lý, đến 18 giờ ngày 14/9, các địa phương còn thiếu gần 4 triệu cuốn sách giáo khoa, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Nghe có vẻ là một tỉ lệ nhỏ, nhưng trong giáo dục, 1,5% không phải là con số để xem nhẹ. Nó đại diện cho hàng triệu tiết học mà học sinh phải xoay xở không có sách, cho những lớp học mà giáo viên phải liên tục "chữa cháy" bằng phiếu bài tập, tài liệu tóm tắt kiến thức, bài giảng điện tử thay cho việc bám sát từng trang sách. Vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn ở các khu vực nội trú, vùng biên giới, vùng sâu, vùng xa và địa bàn kinh tế – xã hội khó khăn, nơi học sinh vốn đã phụ thuộc vào sách cho mượn, hỗ trợ từ nhà trường. Khi thiếu sách giáo khoa tập trung vào những nhóm yếu thế này, tỉ lệ 1,5% trở thành khoảng cách chất lượng giáo dục khó chấp nhận.
Vì sao cung ứng đủ nhưng học sinh vẫn thiếu sách?
Điểm nghẽn nằm ở phân phối, không phải sản lượng. Tại TPHCM, nhu cầu sách giáo khoa được Sở GDĐT tổng hợp và gửi nhà xuất bản thông qua đơn vị phân phối từ ngày 4/3. Đến đầu tháng 9, sách đã được đưa ra thị trường với tổng số bản vượt nhu cầu đăng ký, nhưng lại xuất hiện tình trạng phụ huynh mua 2 bộ cho một học sinh, trong khi ở một số trường nhu cầu thực tế tiếp tục phát sinh. Nhiều phụ huynh xếp hàng đông tại điểm bán không chỉ để mua cho con mình, mà còn mua giúp người thân hoặc mua lại để bán ra bên ngoài. Một số trường đã nhận sách nhưng vẫn thiếu một vài cuốn do từng đầu sách được cung ứng chưa đầy đủ. Hệ quả là nguồn sách tập trung vào một số khu vực, nhóm phụ huynh có khả năng tiếp cận tốt, trong khi học sinh ở những trường ít được chú ý lại đối mặt với thiếu sách giáo khoa ngay trong tuần lễ khai giảng.
Thư viện trường học: nguồn sách bị bỏ quên
Khi cung ứng sách giáo khoa trên thị trường bị lệch, trách nhiệm điều tiết chuyển về phía nhà trường và thư viện. Số liệu cung ứng bao gồm cả sách cho mượn, sách mua hộ và sách được trang bị cho thư viện, nghĩa là trong hệ thống đã có một quỹ sách thư viện học sinh đáng kể nhưng chưa được khai thác hết. Sở GDĐT TPHCM đã yêu cầu các trường khai thác tối đa nguồn sách thư viện để hỗ trợ học sinh thiếu sách. Đây không chỉ là giải pháp tình thế, mà là cách phân phối lại quyền tiếp cận tri thức: thư viện phải trở thành "trạm trung chuyển" cho những em mới vào trường, thuộc diện khó khăn hoặc chỉ thiếu một vài cuốn. Bên cạnh đó, nhà trường được khuyến khích vận động phụ huynh đã mua hai bộ cho học sinh chưa có sách mượn một bộ. Nếu các trường coi việc điều phối sách thư viện như một nhiệm vụ chiến lược, bài toán thiếu sách giáo khoa có thể được giải quyết ngay trong phạm vi nội bộ mà không cần chờ thêm hàng.
Sách cũ và sách điện tử giáo dục: giải pháp không nên xem là phụ
Trong khi nhiều người chỉ xem sách cũ và sách điện tử giáo dục là lựa chọn dự phòng, các trường lại đang buộc phải coi đó là giải pháp chính trong ngắn hạn. Học sinh lớp trên được khuyến khích tặng lại sách đã sử dụng cho học sinh lớp dưới dùng tạm trong thời gian chờ sách mới được cung ứng. Điều này vừa giảm lãng phí, vừa tạo ra một dòng chảy tri thức liên thế hệ trong từng trường. Ở chiều ngược lại, với những em có thiết bị và kết nối internet, sách điện tử giáo dục miễn phí tại địa chỉ taphuan.nxbgd.vn trở thành "bộ sách thứ hai" đáng tin cậy. Phụ huynh có thể hướng dẫn con truy cập, chọn đúng lớp và môn để học tại nhà. Nếu ngành giáo dục nhìn nhận nghiêm túc vai trò bổ sung của sách điện tử và sách cũ, chuẩn hóa cách dùng trong chương trình, thì hệ thống sẽ bớt phụ thuộc vào một kênh cung ứng bản giấy duy nhất – vốn dễ bị tắc nghẽn mỗi đầu năm học.
