Thiếu sách giáo khoa 2026-2027: một vấn đề không thể xem nhẹ
Tình trạng thiếu sách giáo khoa 2026-2027 là hiện tượng nhu cầu sách giáo khoa năm học mới vượt xa dự báo, dẫn tới còn thiếu gần 3,9 triệu cuốn trên toàn quốc, chủ yếu tại các địa phương áp dụng hoặc dự kiến áp dụng chính sách miễn phí sách, khiến nhiều học sinh bước vào năm học mới mà chưa có đủ sách để học và phụ huynh phải xếp hàng mua sách trong căng thẳng. Trong những ngày trước khai giảng, hình ảnh phụ huynh xếp hàng dài tại các hiệu sách để mua sách cho con không chỉ là chuyện bất tiện mà là dấu hiệu của một hệ thống dự báo nhu cầu đã lạc nhịp với thực tế. Khi Bộ Giáo dục và Đào tạo thông tin còn thiếu 3.916.370 cuốn, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu, con số tưởng nhỏ trên giấy nhưng lại là cả một khoảng trống trong lớp học. Vấn đề không nằm ở năng lực in ấn, mà ở việc chính sách miễn phí sách được quyết định nhanh hơn khả năng xây dựng kế hoạch cung ứng tương ứng.
Nhu cầu sách tăng đột biến: chính sách miễn phí sách là "chất xúc tác"
Nếu phải chỉ ra một điểm bùng nổ dẫn tới thiếu sách giáo khoa năm học mới, đó chính là nhu cầu sách tăng đột biến gắn với chính sách miễn phí sách. Theo báo cáo, tổng nhu cầu phát sinh trong năm học 2026-2027 đạt 69.872.905 bản, tăng tới 39,7% so với dự báo ban đầu và vượt mức dự phòng tối đa 30%. Đây không phải sai số bình thường, mà là cú sốc cho cả hệ thống cung ứng. Chính sách miễn phí sách giáo khoa về mặt lý thuyết là bước tiến công bằng, nhưng khi 10 địa phương dự kiến thực hiện chủ trương này đều chưa triển khai kịp, chúng lại trở thành "điểm nóng" thiếu sách. Nhiều phụ huynh ở các vùng này chờ sách miễn phí nên không mua sớm, khiến nhu cầu dồn cục vào sát ngày khai giảng. Chủ trương nhân văn đã vô tình tạo ra làn sóng đặt hàng muộn, làm nghẽn toàn bộ chuỗi cung ứng. Câu hỏi không phải có nên miễn phí sách hay không, mà là: tại sao chính sách được ban hành mà khâu chuẩn bị lại chậm tới vậy?
Khoảng cách giữa dự báo và thực tế: trách nhiệm không chỉ của nhà xuất bản
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam khẳng định đến ngày 20/7 đã in 99% sản lượng theo kế hoạch trên tổng số 204,47 triệu bản cho hơn 18,77 triệu học sinh, phát hành 85,15% sản lượng theo đăng ký và in thêm 13,3 triệu bản dự phòng. Nói cách khác, phía xuất bản đã vận hành đúng trên cơ sở dữ liệu được cung cấp. Vấn đề nằm ở dữ liệu đó. Quy trình hiện nay phụ thuộc hoàn toàn vào thống kê nhu cầu từ trường lên sở, từ sở lên bộ rồi mới đến đơn vị xuất bản. Khi các đơn hàng đăng ký trước 30/7 được đáp ứng 100%, nhưng ngay sau đó các địa phương tiếp tục phát sinh bảy đợt đặt hàng bổ sung, đẩy nhu cầu tăng gần 40% so với lượng ban đầu, chúng ta phải thừa nhận: hệ thống dự báo đã thất bại. Trách nhiệm không thể dồn hết cho nhà xuất bản; đó là trách nhiệm liên thông của cơ quan quản lý giáo dục địa phương, nơi đã không dự trù đúng tác động của chính sách miễn phí sách tới hành vi phụ huynh và quy mô đặt hàng.
Tác động thực tế: học sinh chịu thiệt từ khoảng trống chính sách
Đằng sau những con số thiếu sách giáo khoa 2026-2027 là những lớp học bắt đầu năm mới trong trạng thái "chắp vá" tài liệu. Nhiều học sinh ở địa phương dự kiến miễn phí sách phải chia nhau sách, chụp lại bài, hoặc tạm học bằng bản điện tử, trong khi chương trình mới vốn đã đòi hỏi sự bám sát nội dung sách giáo khoa. Với học sinh vùng khó, sách miễn phí không về kịp nghĩa là cơ hội tiếp cận đầy đủ chương trình bị trì hoãn. Phụ huynh thì xếp hàng chờ mua sách trong tâm trạng vừa lo cho con, vừa hoang mang trước việc chính sách tuyên bố mà thực thi vẫn dang dở. Sự cố này cho thấy tư duy "thiếu một vài phần trăm cũng không sao" là nguy hiểm trong giáo dục: 1,5% thiếu sách tương đương hàng trăm nghìn học sinh không có đủ tài liệu học tập, kéo theo mất mát về chất lượng và bình đẳng cơ hội.
Bài học cho những năm tới: miễn phí sách phải đi cùng kế hoạch dữ liệu
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã coi sự cố thiếu sách giáo khoa năm học mới là kinh nghiệm để các địa phương chủ động hơn khi triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa trong các năm tiếp theo. Điều này đúng, nhưng nếu chỉ dừng ở mức "kinh nghiệm" thì chưa đủ. Cần biến bài học thành yêu cầu bắt buộc: mọi chủ trương miễn phí sách phải được gắn với mốc thời gian thống kê nhu cầu, đặt hàng và dự phòng rõ ràng. Thủ tướng đã yêu cầu không được để thiếu sách giáo khoa cho học sinh, đồng thời phải hoàn thành việc cung ứng sách và báo cáo trước ngày 22/9. Đây là cảnh báo trực tiếp cho toàn hệ thống quản lý. Muốn chấm dứt cảnh xếp hàng mua sách, các địa phương phải coi dữ liệu nhu cầu là hạ tầng, không phải thủ tục; phải dự báo tác động của chính sách lên nhu cầu, không thể chỉ trông chờ vào mức dự phòng 30% của nhà xuất bản. Khi miễn phí sách được thiết kế cùng với năng lực dự báo chính xác, sách giáo khoa năm học mới sẽ về đúng tay học sinh, thay vì nằm trên bản kế hoạch.
