Hiến đất nông thôn: khi quyền lợi chung lớn hơn thửa đất riêng
Hiến đất nông thôn là việc người dân tự nguyện nhường một phần diện tích đất ở hoặc đất sản xuất của mình, không yêu cầu bồi thường, để xây dựng đường giao thông và hạ tầng chung, qua đó cải thiện kết nối kinh tế – xã hội, nâng cao đời sống và diện mạo nông thôn theo cách xuất phát từ chính cộng đồng địa phương. Tinh thần này đang tạo nên những thay đổi rất rõ rệt: đường mở rộng, xe vào tận ngõ, nông sản ra thị trường nhanh hơn, còn quan hệ xóm làng được gắn kết bởi cùng một lựa chọn là đặt lợi ích chung lên trên sự thiệt thòi cá nhân.
Ở Làng Mới, xã Hợp Thành, việc xây dựng đường giao thông không bắt đầu từ bản vẽ, mà từ sự đồng lòng trong từng hộ dân. UBND xã phê duyệt hai công trình đường với tổng kinh phí hơn 4,6 tỷ đồng để từng bước hoàn thiện hạ tầng giao thông, kết nối thôn với trung tâm xã. Nhưng điểm quyết định không phải là con số ngân sách, mà là 27 hộ dân tự nguyện hiến tới 8.106m² đất, tự phát quang cây cối, di dời hoa màu, bàn giao mặt bằng sạch. Đất vùng cao vốn quý như vàng, nên việc hiến đất cho thấy một sự thay đổi tư duy: thay vì giữ khư khư tài sản, người dân nhìn xa hơn đến khả năng sinh kế mở rộng nhờ con đường mới.
Xuân Quang: “Nhân dân làm, Nhà nước hỗ trợ” không còn là khẩu hiệu
Ở Xuân Quang, mô hình hiến đất nông thôn gắn chặt với phương châm “Nhân dân làm, Nhà nước hỗ trợ” và cho thấy đây là cách xây dựng đường giao thông ít tốn kém mà hiệu quả, nếu cộng đồng thực sự tham gia. Chính quyền xã xác định giao thông là khâu đột phá để thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội, nên lập kế hoạch triển khai 36 công trình đường, tổng chiều dài gần 53km. Thay vì trông chờ hoàn toàn vào ngân sách, xã tổ chức phát động phong trào ngay tại thôn, để người dân vừa là chủ thể hưởng lợi vừa là chủ thể cùng làm.
Kết quả đủ sức trở thành một câu nói trích dẫn: “Hơn 500 hộ dân trên địa bàn đã tự nguyện hiến khoảng 85.000m² đất, cùng nhiều tài sản, hoa màu để tạo mặt bằng phục vụ các công trình giao thông”. Nhờ vậy, gần 31km nền đường đã hoàn thành, hơn 2km đã được bê tông hóa, đạt hơn 58% kế hoạch. Đường Quang Lập dài 1,2km được chọn làm công trình mở màn; Nhà nước hỗ trợ hơn 518 triệu đồng, người dân đóng góp gần 82 triệu đồng và đặc biệt là toàn bộ mặt bằng được bàn giao không yêu cầu bồi thường. Đây không phải là câu chuyện “xin – cho”, mà là sự phân vai rõ ràng: Nhà nước lo phần kỹ thuật, vật liệu; người dân hiến đất, góp công để hạ tầng nông thôn đi trước một bước.
Đa Phúc, Hà Nội: khi thửa đất rào kín trở thành lối mở phát triển cộng đồng
Nhiều người thường nghĩ hiến đất nông thôn chỉ diễn ra ở vùng xa, nhưng tại Đa Phúc – một xã ngoại thành Hà Nội – hàng trăm hộ gia đình cũng chấp nhận “phá tường rào để mở lối”. Nhiều hộ thôn Bắc Vọng tự nguyện tháo dỡ tường rào, công trình phụ, cổng, sân vườn để hiến đất phục vụ dự án nâng cấp đường nối Bắc Vọng – Lai Cách. Có gia đình hiến vài chục mét vuông đất mà giá trị thị trường lên đến hàng trăm triệu đồng, tự bỏ chi phí xây lại tường rào, nhưng vẫn vui vẻ vì đường rộng, xe tải vào tận nơi, giao thương thuận lợi hơn.
Không chỉ vài trường hợp, đây là phong trào mang tính phát triển cộng đồng: xã đang triển khai 6 dự án mở rộng đường liên thôn, liên xã, chiều dài hơn 10km, với khoảng 400 trên 450 hộ đã tháo dỡ công trình để hiến đất cho dự án. Tổng diện tích hiến đã trên 6.000m², gồm cả đất ở và đất nông nghiệp. Nhờ giao thông phát triển, việc đi lại và thông thương hàng hóa được đáp ứng tốt hơn, tạo đòn bẩy phát triển kinh tế – xã hội và thay đổi diện mạo nông thôn. Đa Phúc đặt mục tiêu hoàn thiện tiêu chí nông thôn mới vào năm 2027 và đạt chuẩn nông thôn hiện đại vào năm 2030, trong đó hạ tầng giao thông được đầu tư đi trước một bước. Đây là minh chứng rõ ràng cho việc tham gia cộng đồng có thể rút ngắn đáng kể con đường về đích nông thôn mới.
Mô hình bền vững: hiến đất không chỉ là phong trào mà là chiến lược hạ tầng
Điểm chung ở Làng Mới, Xuân Quang và Đa Phúc là hạ tầng nông thôn không được áp xuống từ trên, mà được “đẩy lên” từ nhu cầu và đóng góp của dân. Ở Làng Mới, hai tuyến đường trục với tổng chiều dài hơn 2,7km không chỉ kết nối mạng lưới giao thông nội thôn, mà mở ra cơ hội vận chuyển vật tư sản xuất, đưa nông sản ra thị trường nhanh chóng, thuận lợi. Ở Xuân Quang, từng mét đường được mở rộng là nền tảng nâng cao chất lượng các tiêu chí nông thôn mới, kết nối các khu dân cư và mở rộng không gian phát triển kinh tế.
Các sáng kiến hiến đất nông thôn ở vùng cao Lào Cai còn có ý nghĩa đặc biệt về kết nối kinh tế ở địa bàn xa xôi, miền núi. Khi những đoạn đường dài hàng kilômét được mở mới hoặc nâng cấp với nền rộng 5–6m, xe tải, xe container nhỏ có thể vào tận thôn bản, phá vỡ tình trạng “cô lập giao thông” lâu nay. Điều này không chỉ giúp nông sản rời ruộng đến chợ nhanh hơn, mà còn đưa dịch vụ, hàng hóa và cơ hội việc làm vào sâu trong bản làng. Về phía Nhà nước, cơ chế hỗ trợ phần mở mới, nâng cấp nền đường, vật liệu và nhân công kỹ thuật, kết hợp với sức dân – đất, công, tiền – tạo ra một mô hình xây dựng đường giao thông có tính bền vững, giảm áp lực ngân sách mà vẫn giữ được sự đồng thuận xã hội.
Kết luận: hiến đất là bài kiểm tra niềm tin và tầm nhìn của nông thôn mới
Nếu chỉ nhìn hiến đất nông thôn như một phong trào bề nổi, chúng ta sẽ bỏ qua giá trị sâu hơn: đó là bài kiểm tra niềm tin giữa người dân và chính quyền, cũng như tầm nhìn của cộng đồng về tương lai chung. Người dân Làng Mới chỉ đồng thuận hiến 8.106m² đất khi họ hiểu đường làm ra là để phục vụ chính mình, giúp hàng hóa vận chuyển dễ dàng, giảm chi phí và sức lao động. Người dân Xuân Quang sẵn sàng cắt đất vườn, ruộng vì thấy rõ gây khó cho việc mở đường thì chỉ làm chậm lại cơ hội thoát nghèo của chính gia đình. Ở Đa Phúc, hộ gia đình bỏ công tháo dỡ tường rào xây kiên cố, chấp nhận thiệt thòi để đổi lấy đường rộng, an toàn hơn cho con cháu.
Một mô hình phát triển cộng đồng bền vững luôn cần ba yếu tố: tầm nhìn hạ tầng đi trước, cơ chế Nhà nước hỗ trợ đúng vào phần người dân khó làm được, và sự tham gia cộng đồng bằng những quyết định cụ thể – như ký vào biên bản hiến đất, xuống đường ngày công, góp tiền mua vật liệu. Hiến đất nông thôn vì thế không nên bị xem là “sự hy sinh lãng mạn”, mà là lựa chọn hợp lý về kinh tế và xã hội. Khi mỗi thửa đất mở ra thêm một mét đường giao thông, nó cũng mở ra thêm một khả năng kết nối, một cơ hội kinh doanh, một lý do để người trẻ cân nhắc ở lại quê hương. Đó mới là đường giao thông bền vững từ cơ sở: được đúc bằng bê tông, nhưng dựng trên nền đồng thuận của người dân.
