Cơ chế đặc thù cho Phú Quốc đặc khu: làm rõ lựa chọn “thi công trước, hoàn thiện thủ tục sau”
Cơ chế đặc thù cho các dự án APEC 2027 tại Phú Quốc đặc khu là đề xuất của Chính phủ cho phép công trình tiếp tục thi công song song với quá trình hoàn thiện các thủ tục đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng và môi trường, nhằm tháo gỡ vướng mắc pháp lý nhưng vẫn bảo đảm tiến độ phục vụ hội nghị cấp cao. Đây không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật thủ tục hành chính, mà là quyết định mang tính lựa chọn ưu tiên giữa tốc độ và độ chắc chắn của khung pháp lý. Sáng 3/8, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền Thủ tướng, đã trình Quốc hội dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn cho các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Phú Quốc, tỉnh An Giang. Việc đưa đề xuất ra nghị trường cho thấy Chính phủ chấp nhận đối mặt với tranh luận, thay vì âm thầm “hợp thức hóa” sau lưng pháp luật.
Vì sao Chính phủ chấp nhận “đi tắt” với thủ tục rút gọn?
Cốt lõi của đề xuất nằm ở bài toán thời gian: nếu áp dụng đầy đủ trình tự thủ tục thông thường về đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng và môi trường, phải mất từ 18 đến 36 tháng mới hoàn thành thủ tục để khởi công, thậm chí có thể kéo dài hơn, và như Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh, "sẽ không còn đủ thời gian để hoàn thành các công trình theo chỉ đạo của lãnh đạo Đảng và Chính phủ". Từ tháng 3/2025, An Giang và các nhà đầu tư đã đồng loạt triển khai nhiều dự án trọng điểm phục vụ dự án APEC 2027, trên địa bàn Phú Quốc đặc khu với điều kiện đặc thù về thời tiết, vật liệu san lấp, vận chuyển máy móc, yêu cầu quốc phòng, an ninh và bảo vệ môi trường. Trong bối cảnh đó, UBND tỉnh và nhà đầu tư thực tế đã thi công trước một số công trình khi chưa hoàn tất đủ thủ tục pháp lý, tạo ra khoảng trống pháp lý trong nghiệm thu, thanh toán, quyết toán khối lượng, giá trị công trình đã làm. Nghị quyết đặc thù chính là nỗ lực hợp thức hóa và quản trị rủi ro cho những bước đi đã trót “đi trước” pháp luật.
Thi công song song thủ tục: tăng tốc tiến độ nhưng đặt nặng trách nhiệm pháp lý
Đề xuất cho phép các công trình, dự án vẫn tiếp tục thi công trong quá trình hoàn thiện thủ tục là bước chấp nhận phá lệ để đảm bảo tiến độ cấp bách của dự án APEC 2027. Các dự án đã thi công trước được ghi nhận là “đã thực hiện”, đồng thời phần thủ tục còn thiếu được xử lý theo quy trình đơn giản, thủ tục rút gọn hoặc cơ chế đặc biệt: điều chỉnh quy hoạch theo thủ tục rút gọn, thực hiện dự án đầu tư công và đầu tư kinh doanh theo thủ tục đặc biệt, bỏ yêu cầu thi tuyển phương án kiến trúc. Về đổ thải chất thải xây dựng, nghị quyết cho phép đổ thải tạm tại vị trí cơ quan có thẩm quyền lựa chọn, có giám sát chặt chẽ và trách nhiệm hoàn trả mặt bằng sau khi công trình hoàn thành. Rõ ràng, Chính phủ không chỉ mở đường cho tiến độ, mà còn cố gắng dựng rào chắn pháp lý tối thiểu để không biến thủ tục rút gọn thành “miễn trừ trách nhiệm” cho các chủ đầu tư.
Kiểm soát chất lượng, đất đai và trách nhiệm: những đường gân cần siết chặt
Điểm đáng chú ý là cơ quan thẩm tra của Quốc hội không dễ dãi với lựa chọn thi công song song thủ tục. Cơ quan này đề nghị phải bổ sung điều kiện tiếp tục tổ chức thi công chỉ khi hạng mục hoặc bộ phận công trình đã có thiết kế bản vẽ thi công được tư vấn độc lập thẩm tra theo Luật Xây dựng, đồng thời nhấn mạnh cơ chế đặc thù này liên quan trực tiếp đến kiểm soát chất lượng và an toàn công trình, chứ không phải chuyện đơn giản hóa giấy tờ. Họ yêu cầu làm rõ căn cứ pháp lý của trình tự, thủ tục đặc biệt để thống nhất với quy định về dự án đầu tư công đặc biệt và thủ tục đầu tư đặc biệt theo Luật Đầu tư. Với các dự án BT đã thi công đối ứng nhưng chưa hoàn tất thủ tục đất đai, dự thảo cho phép giao đất từng phần, xác định giá trị quỹ đất thanh toán theo giá đất cụ thể tại thời điểm phê duyệt hồ sơ thiết kế cơ sở, và thời gian tính giá trị quyền sử dụng đất là 70 năm từ thời điểm bàn giao mặt bằng. Song để tránh hợp thức hóa lợi ích nhóm, việc giám sát và kiểm toán quyết toán vốn đầu tư trước khi phê duyệt được đặt như một “lớp khóa” bắt buộc.
Chọn mặt gửi vàng: có nên phổ biến mô hình Phú Quốc cho các dự án cấp bách khác?
Nhìn rộng hơn, cơ chế đặc thù cho dự án APEC 2027 tại Phú Quốc đặc khu là thông điệp rõ ràng: với những nhiệm vụ đối ngoại trọng điểm, Nhà nước sẵn sàng bẻ lại quy trình để kịp tiến độ, nhưng không thể bỏ rơi nguyên tắc trách nhiệm và kiểm soát rủi ro. Việc quy định các thủ tục rút gọn, cho thi công song song với hoàn thiện hồ sơ là giải pháp tình thế để tháo gỡ vướng mắc, chứ không nên trở thành chuẩn mực quản lý dự án công phổ biến. Bài học từ Phú Quốc sẽ nằm ở cách hệ thống pháp luật chấp nhận linh hoạt mà không đánh mất khả năng truy trách nhiệm từng cơ quan, cá nhân trong kiểm tra, thẩm định, giám sát và nghiệm thu công trình. Nếu cơ chế này giúp dự án APEC 2027 về đích đúng hẹn mà không tạo ra tiền lệ buông lỏng, nó sẽ chứng minh rằng luật pháp Việt Nam có thể “co giãn” trong khuôn khổ, thay vì hoặc cứng nhắc, hoặc bị bẻ cong.
