Cơ chế đặc thù APEC: Phá lệ để chạy kịp đường đua hạ tầng
Cơ chế đặc thù cho phép thi công trước một số công trình thuộc dự án phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Phú Quốc, đồng thời hoàn thiện thủ tục pháp lý song song hoặc sau đó, là một cách làm phá lệ nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị, vượt qua khung thủ tục thông thường vốn kéo dài từ 18 đến 36 tháng mới có thể khởi công, để bảo đảm tiến độ các hạng mục hạ tầng trọng điểm phục vụ đối ngoại và phát triển địa phương. Sáng 3/8, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn thừa ủy quyền của Thủ tướng trình Quốc hội dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Đề xuất này đặt ra câu hỏi không chỉ về kỹ thuật lập pháp, mà về định hướng phát triển Phú Quốc hạ tầng trong bối cảnh áp lực thời gian và yêu cầu thượng tôn pháp luật cùng lúc hiện diện.
Vì sao Phú Quốc được chọn cơ chế “thi công trước”?
Điểm xuất phát của cơ chế thủ tục rút gọn là thực tế Phú Quốc đang triển khai đồng loạt nhiều dự án APEC 2027 với quy mô lớn, thời gian thi công ngắn, trong điều kiện đảo xa bờ, thời tiết khắc nghiệt, thiếu vật liệu san lấp và chi phí vận chuyển máy móc, vật tư từ đất liền lên cao, lại phải bảo đảm quốc phòng, an ninh và bảo vệ môi trường. Theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, nếu áp dụng đầy đủ trình tự, thủ tục đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường thì cần 18–36 tháng mới hoàn tất để khởi công, nghĩa là không còn đủ thời gian hoàn thành công trình theo chỉ đạo lãnh đạo Đảng và Chính phủ. Câu trả lời của địa phương và nhà đầu tư là thi công trước, hợp thức hóa sau; song chính cách làm này lại tạo ra vướng mắc pháp lý trong khâu nghiệm thu, thanh toán, quyết toán khối lượng và giá trị công trình đã thực hiện.
Nội dung cơ chế đặc thù: rút gọn thủ tục nhưng không miễn trách nhiệm
Dự thảo Nghị quyết không hợp thức hóa vô điều kiện tất cả phần việc đã làm, mà cố gắng đặt nó vào một khuôn khổ pháp lý mới, nhanh hơn nhưng vẫn có kiểm soát. Với các dự án đã thi công trước, phần khối lượng thực hiện được ghi nhận là "đã thực hiện" để mở đường cho nghiệm thu, thanh toán, quyết toán. Các dự án tiếp tục thi công sẽ làm thủ tục theo quy trình đơn giản, thủ tục rút gọn hoặc cơ chế đặc biệt như điều chỉnh quy hoạch rút gọn, thực hiện đầu tư công và đầu tư kinh doanh theo thủ tục đặc biệt, không phải tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc. Đối với chất thải xây dựng, cơ chế cho phép đổ thải tạm thời tại vị trí do cơ quan có thẩm quyền lựa chọn, có giám sát chặt chẽ và trách nhiệm hoàn trả mặt bằng sau khi công trình hoàn thành. Quan trọng hơn, cơ quan thẩm tra nhấn mạnh việc xử lý dự án thi công trước không chỉ là đơn giản hóa thủ tục, mà liên quan trực tiếp tới cơ chế kiểm soát chất lượng và an toàn công trình.
Cân bằng tốc độ hạ tầng với kỷ luật pháp lý
Cơ chế cho phép thi công trước thể hiện rõ nỗ lực tháo gỡ vướng mắc để kịp tiến độ hội nghị cấp cao APEC, nhưng cũng phơi bày một nghịch lý lâu nay: thủ tục pháp lý chậm hơn nhu cầu phát triển hạ tầng. Nếu hệ thống pháp luật không đủ linh hoạt cho các dự án có tính cấp bách và đặc thù như Phú Quốc hạ tầng, địa phương sẽ tiếp tục chọn cách "làm trước" rồi nhờ trung ương gỡ sau. Cách tiếp cận hiện tại ít nhất thừa nhận thực tế đó và cố gắng đưa nó trở lại quỹ đạo kiểm soát, bằng việc buộc phải xác định rõ cơ sở pháp lý, thẩm quyền phân cấp cho địa phương, cũng như cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm kiểm tra, thẩm định, giám sát và nhận rủi ro phát sinh trong thi công, nghiệm thu và khai thác công trình. Vấn đề là liệu chúng ta đang tạo tiền lệ linh hoạt hay tiền lệ nới lỏng kỷ luật pháp lý.
Từ APEC đến cải cách thể chế: cơ hội hay nguy cơ lệ thuộc “đặc thù”?
Nhìn rộng hơn, cơ chế đặc thù cho dự án APEC 2027 đặt ra câu hỏi về chiến lược cải cách thể chế: chúng ta muốn sửa luật cho nhanh, hay tiếp tục trông chờ vào Nghị quyết riêng cho từng dự án lớn. Khi cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ căn cứ pháp lý cho trình tự, thủ tục đặc biệt, thậm chí nghiên cứu quy định cụ thể danh mục dự án và cơ chế áp dụng, đó là một cảnh báo về nguy cơ mở rộng phạm vi điều chỉnh mà thiếu chuẩn mực chung. Về đất đai, cơ chế đặc thù như giao đất từng phần, xác định giá trị quỹ đất thanh toán theo giá đất cụ thể tại thời điểm phê duyệt thiết kế cơ sở, cùng thời hạn sử dụng đất 70 năm kể từ lúc bàn giao mặt bằng, cho thấy nhà nước sẵn sàng linh hoạt để thu hút đầu tư nhưng cũng phải tính kỹ rủi ro về công bằng và minh bạch thị trường. APEC có thể trở thành chất xúc tác buộc chúng ta rà soát lại toàn bộ quy trình đầu tư công và PPP, thay vì dựa dần vào "đặc khu" và "đặc thù" như một lối thoát tình thế.
