5.000 km cao tốc: tham vọng hạ tầng hay bài kiểm tra năng lực huy động vốn?
Mục tiêu hoàn thành 5.000 km đường cao tốc Việt Nam đến năm 2030 là chương trình đầu tư hạ tầng giao thông lớn, đòi hỏi nhu cầu vốn đầu tư hạ tầng hơn 1,2 triệu tỷ đồng và khả năng huy động nguồn lực xã hội, nhất là thông qua mô hình đối tác công tư, trong bối cảnh ngân sách nhà nước có hạn và yêu cầu tăng trưởng kinh tế cao. Trong quy hoạch, mạng lưới cao tốc gồm 46 tuyến với tổng chiều dài gần 10.110 km, nhưng đến nay mới khai thác khoảng 3.345–3.350 km, dù đã vượt mục tiêu 3.000 km đặt ra đến năm 2025. Việc đặt thêm mục tiêu 5.000 km không chỉ là câu chuyện xây thêm đường, mà là phép thử xem Nhà nước có dám thay đổi cách nghĩ, cách làm về vốn hạ tầng hay vẫn bám vào ngân sách và đầu tư công như trước đây.
Khoảng trống 846.000 tỷ đồng: vì sao ngân sách không thể "gánh" hết?
Giai đoạn 2026-2030, Việt Nam dự kiến xây mới gần 2.830 km và mở rộng, hoàn thiện gần 1.190 km cao tốc hiện hữu với tổng nhu cầu vốn khoảng 1.269.000 tỷ đồng. Trong số này, mới có khoảng 423.000 tỷ đồng được cân đối từ ngân sách và cam kết của nhà đầu tư, tức vẫn thiếu gần 846.000 tỷ đồng phải huy động từ nguồn ngoài ngân sách. Đây là khoảng trống tài chính khổng lồ nếu tiếp tục trông chờ vào đầu tư công. Với mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân hơn 10%/năm trong giai đoạn 2026-2030, hệ thống hạ tầng phải "đi trước một bước", nhưng khả năng thu ngân sách và trần nợ công thì không thể mở rộng vô hạn. Nếu không chấp nhận cấu trúc vốn mới, một phần của 5.000 km cao tốc sẽ chỉ nằm trên giấy.
Đối tác công tư: cơ hội thu hút vốn hay vòng lặp rủi ro cho nhà đầu tư?
Nhà nước kỳ vọng mô hình đối tác công tư sẽ trở thành kênh chủ lực để lấp khoảng trống vốn cho 5.000 km cao tốc. Hiện Bộ Xây dựng ưu tiên kêu gọi đầu tư 29 dự án PPP với tổng mức đầu tư dự kiến hơn 922.810–923.000 tỷ đồng. Một phát biểu đáng chú ý là: “Bình quân, mỗi đồng vốn nhà nước tham gia đã huy động gần 3 đồng vốn ngoài ngân sách” trong 30 dự án PPP đã được quyết định chủ trương, tổng vốn khoảng 1,3 triệu tỷ đồng. Con số này cho thấy PPP không phải khẩu hiệu. Tuy vậy, các nhà đầu tư vẫn phải đối mặt với rủi ro tín dụng, doanh thu thực tế thấp hơn dự kiến, biến động giá, giải phóng mặt bằng và thiếu nguồn vốn dự phòng. Nếu cơ chế chia sẻ tăng, giảm doanh thu và chính sách phí không rõ ràng, PPP rất dễ biến thành "bài toán khó" chỉ vài doanh nghiệp lớn dám tham gia, còn phần còn lại thị trường đứng ngoài.
Tác động đến người dân: cao tốc không chỉ rút ngắn quãng đường
Mạng lưới 5.000 km cao tốc, nếu hoàn thành đúng tiến độ, sẽ thay đổi cách người dân và doanh nghiệp di chuyển, kinh doanh, kết nối vùng. Cao tốc giúp rút ngắn thời gian vận chuyển, giảm chi phí logistics và tăng khả năng cạnh tranh của nền kinh tế. Những dự án như Vành đai 5 vùng Thủ đô Hà Nội quy mô 6 làn, dài 225 km với tổng mức đầu tư sơ bộ hơn 125.610 tỷ đồng, được kỳ vọng tăng kết nối giữa các địa phương, phân luồng giao thông từ xa và mở thêm không gian phát triển. Việc mở rộng cao tốc Bắc – Nam phía Đông lên 6 làn, theo tính toán, có thể kích thích khoảng 235.500 tỷ đồng giá trị sản xuất, tạo khoảng 80.100 tỷ đồng giá trị gia tăng GDP và 179.000 việc làm. Nói cách khác, từng km cao tốc nếu được đầu tư bài bản sẽ trả lại giá trị bằng việc làm, cơ hội kinh doanh và chất lượng sống cho người sử dụng.
Làm gì trong 5 năm tới để vốn không trở thành "nút thắt"?
Ngày 29/9 tại Hà Nội, Hội nghị xúc tiến đầu tư phát triển đường bộ cao tốc giai đoạn 2026-2030 cho thấy Nhà nước đã nhìn rõ điểm nghẽn vốn và chủ động mời khu vực tư nhân cùng tham gia. Nhưng hội nghị không thể chỉ dừng ở lời kêu gọi. Cần ba hướng đi rõ: (1) hoàn thiện khung pháp lý PPP theo hướng minh bạch, hài hòa lợi ích Nhà nước – nhà đầu tư – người dân, đặc biệt về chia sẻ doanh thu và cơ chế phí; (2) gắn trách nhiệm địa phương với tiến độ và chất lượng dự án, thay vì mọi thứ dồn lên bộ, ngành trung ương; (3) chủ động thiết kế gói tín dụng trung, dài hạn với lãi suất hợp lý để ngân hàng không ngại cấp vốn cho dự án BOT cao tốc. Nếu không phá được nút thắt vốn trong giai đoạn 2026-2030, mục tiêu hoàn thành 5.000 km cao tốc vào 2030 dù được khẳng định mạnh mẽ cũng khó trở thành hiện thực.
