Mục tiêu 5.000 km cao tốc: tham vọng kinh tế hay rủi ro tài chính?
Mục tiêu cao tốc Việt Nam 2030 là kế hoạch hoàn thành khoảng 5.000 km đường bộ cao tốc, trong đó xây mới 2.829 km và nâng cấp 1.187 km trong giai đoạn 2026–2030, với tổng nhu cầu vốn khoảng 1,269 triệu tỷ đồng từ ngân sách nhà nước và các nguồn lực xã hội để tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế cao và giảm chi phí logistics trên toàn quốc. Mục tiêu này không phải là con số mang tính biểu tượng, mà là lựa chọn chiến lược để hiện thực hóa tham vọng tăng trưởng GDP bình quân trên 10% mỗi năm theo định hướng của Đảng. Câu hỏi không còn là “có nên làm hay không”, mà là “làm thế nào để không vỡ kế hoạch tài chính”. Khi cả nước đã có 3.345 km cao tốc đưa vào khai thác, vượt mục tiêu giai đoạn 2021–2025, bài toán hôm nay dịch chuyển từ kỹ thuật thi công sang thiết kế cơ chế huy động vốn hạ tầng. Nếu không nhìn thẳng vào khoảng trống 846.000 tỷ đồng, mục tiêu 5.000 km cao tốc sẽ là đường cong đẹp trên quy hoạch, nhưng khó đi vào thực tế.
1,269 triệu tỷ đồng và khoảng trống 846.000 tỷ: con số biết nói
Theo tính toán, tổng vốn đầu tư giao thông cho các dự án đường bộ cao tốc giai đoạn 2026–2030 ước khoảng 1,269 triệu tỷ đồng. Trong đó, ngân sách nhà nước mới chỉ cân đối được khoảng 423.000 tỷ đồng, phần còn lại gần 846.000 tỷ đồng phải trông chờ vào huy động vốn hạ tầng từ khu vực tư nhân và các định chế tài chính. Đây là khoảng cách tài chính đủ lớn để quyết định thành bại của kế hoạch cao tốc Việt Nam 2030. Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, từ năm 2021 đến nay đã huy động được 444.571 tỷ đồng theo phương thức PPP cho 17 dự án BOT. Con số này chứng minh kênh PPP không phải “lý thuyết trên giấy”. Tuy vậy, với 29 dự án đường bộ cao tốc ưu tiên kêu gọi đầu tư PPP, tổng mức đầu tư dự kiến hơn 922.810–923.000 tỷ đồng, hiện mới có 12/30 dự án PPP ký được hợp đồng kể từ khi Luật PPP có hiệu lực. Nếu không cải thiện tốc độ chuẩn bị dự án, lựa chọn nhà đầu tư và thu xếp tài chính, khoảng trống vốn sẽ không thể lấp đầy đúng thời gian.
Vì sao 5.000 km cao tốc là nền tảng cho tăng trưởng hai con số?
Mạng lưới cao tốc quốc gia được quy hoạch gồm 46 tuyến, tổng chiều dài khoảng 10.106–10.110 km, trong đó mốc 5.000 km vào 2030 là phần “xương sống” phải hoàn thành. Hạ tầng cao tốc đi trước một bước tạo ra không gian phát triển mới, giảm chi phí logistics, rút ngắn khoảng cách vùng miền và tăng sức cạnh tranh cho toàn bộ nền kinh tế. Nói cách khác, mỗi km cao tốc là một km năng lực tăng trưởng bổ sung, chứ không chỉ là thêm một công trình giao thông. Từ trục Bắc – Nam phía Đông cơ bản đã nối thông, dài hơn 2.000 km từ Lạng Sơn đến Cà Mau, đến các vành đai, tuyến kết nối liên vùng, các dự án đường bộ cao tốc đang định hình lại bản đồ phát triển. Việc nâng cấp 966 km cao tốc Bắc – Nam từ 4 làn hạn chế lên 6 làn, hay mở rộng những tuyến đang đối mặt nguy cơ ùn tắc, không chỉ giải bài toán an toàn giao thông mà còn giải phóng năng lực vận tải và thời gian lưu thông cho doanh nghiệp. Nếu coi tăng trưởng hai con số là mục tiêu, thì 5.000 km cao tốc là điều kiện hạ tầng tối thiểu phải có.
Nút thắt vốn dài hạn: PPP chưa đủ, ngân hàng chưa phù hợp
Đầu tư đường bộ cao tốc là cuộc chơi vốn dài hạn, nhưng hệ thống tài chính hiện vẫn quen với chu kỳ ngắn. Các dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn đang gặp cùng lúc ba thách thức: thu xếp tín dụng, giải phóng mặt bằng và biến động giá nguyên, nhiên, vật liệu. Một điểm nghẽn đáng lo là vốn vay cho dự án chủ yếu đến từ ngân hàng thương mại với thời hạn vay ngắn, lãi suất cao, không tương thích với thời gian hoàn vốn dài của các tuyến cao tốc. Trong khi đó, thị trường trái phiếu dự án, quỹ đầu tư hạ tầng và các định chế cung cấp vốn dài hạn vẫn chưa phát triển tương xứng. Điều này khiến nhà đầu tư PPP phải gánh rủi ro tài chính lớn, làm giảm sức hấp dẫn của các dự án đường bộ cao tốc, dù pháp luật PPP đã được hoàn thiện theo hướng đơn giản hóa thủ tục và tăng phân cấp. Khi 846.000 tỷ đồng cần huy động nằm chủ yếu ở phần vốn dài hạn, nếu không có chiến lược chủ động tạo ra nguồn vốn rẻ, ổn định, cả kế hoạch cao tốc Việt Nam 2030 có nguy cơ bị đẩy về sau hoặc phải cắt giảm chất lượng.
Huy động vốn hạ tầng: cần “đổi vai” Nhà nước và thị trường
Nhà nước đang ưu tiên kêu gọi đầu tư 29 dự án PPP, tập trung vào vành đai, tuyến liên vùng, trục vận tải chính và các dự án có khả năng thu hút vốn tư nhân. Danh mục gồm cả Vành đai 5 vùng Thủ đô, cao tốc Bắc – Nam phía Tây đoạn Đức Hòa – Mỹ An, mở rộng các đoạn Mai Sơn – Cam Lộ và Quảng Ngãi – Dầu Giây… Nhưng để nhà đầu tư thực sự bước vào, vai trò Nhà nước phải chuyển mạnh từ “người làm mọi thứ” sang “người kiến tạo sân chơi tài chính rõ ràng và công bằng”. Theo hướng này, việc phân cấp cho địa phương làm cơ quan có thẩm quyền với các dự án quy mô lớn giúp chủ động mặt bằng, vật liệu và xử lý vướng mắc, nhưng chưa đủ. Cần những gói tín dụng dài hạn với lãi suất hợp lý do các ngân hàng thương mại lớn thiết kế riêng cho hạ tầng, cùng cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu, tăng giảm lưu lượng, để hài hòa lợi ích Nhà nước – nhà đầu tư – người dân. Nếu cải cách tài chính hạ tầng đi nhanh hơn tiến độ thi công, 5.000 km cao tốc sẽ là nền tảng phát triển thay vì gánh nặng nợ công.
