Hai nút thắt song hành: mặt bằng và vật liệu
Giải phóng mặt bằng dự án và thiếu vật liệu xây dựng là hai nút thắt song hành đang trực tiếp làm chậm tiến độ, tăng rủi ro chi phí và bào mòn niềm tin của xã hội đối với các dự án hạ tầng Việt Nam, đặc biệt là những tuyến cao tốc quy mô lớn ở phía Bắc. Hàng loạt công trình mà các doanh nghiệp như Vinaconex, Đèo Cả và Lizen tham gia đang bước vào giai đoạn tăng tốc thì lập tức bị ghì lại bởi thủ tục cấp phép mỏ, khan hiếm cát, đá và những vướng mắc cao tốc liên quan đến bồi thường, tái định cư. Khi vật liệu không về kịp, mặt bằng không sạch đúng hẹn, mọi cam kết về tiến độ trở nên mong manh, và rủi ro trượt kế hoạch khai thác là điều gần như chắc chắn.
Thiếu cát, thiếu đá: áp lực dồn lên Vinaconex và các tuyến cao tốc
Tuyến cao tốc Ninh Bình - Hải Phòng là ví dụ điển hình cho câu chuyện thiếu vật liệu xây dựng đang bóp nghẹt tiến độ. Dự án đoạn qua Ninh Bình và Hưng Yên hiện thiếu hơn 9 triệu m3 cát đắp, sau hơn một năm kể từ khi khởi công ngày 12/5/2025, sản lượng toàn dự án mới đạt khoảng 14%, chủ yếu ở các công trình cầu lớn. Các hạng mục mang tính quyết định như đắp nền, xử lý đất yếu triển khai chậm vì khan hiếm cát, biến kế hoạch cơ bản hoàn thành vào năm 2027 và đưa vào khai thác từ năm 2028 thành mục tiêu đầy rủi ro. Trên tuyến mở rộng Yên Bái - Lào Cai, khan hiếm đá bê tông nhựa tại các mỏ Khe Bản, Võ Lao, Phú Hà, Lương Hà, Tòng Già cộng thêm biến động giá nhiên liệu đang tạo sức ép nặng lên nhà thầu. Nếu nguồn vật liệu không được khơi thông, mọi nỗ lực tăng ca, tăng thiết bị trên công trường chỉ là cố gắng bù đắp phần ngọn.
Mặt bằng cao tốc: vài hộ dân, nhiều tháng chậm trễ
Trong khi Vinaconex chịu sức ép từ thiếu cát, các liên danh có Đèo Cả và Lizen lại vướng vào bài toán giải phóng mặt bằng dự án. Tại cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh giai đoạn 1, dù sản lượng đã đạt khoảng 77%, vẫn còn những tồn tại liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư chưa xử lý triệt để. Cao tốc Hữu Nghị - Chi Lăng, với sản lượng khoảng 75%, vẫn vướng 8 hộ dân và 5 vị trí hạ tầng kỹ thuật chưa di dời trên địa bàn Lạng Sơn. Đó không chỉ là vài thửa đất còn lại mà là vài điểm nghẽn hành chính có thể kéo chậm cả tuyến đường. Trên công trường mở rộng đoạn Yên Bái - Lào Cai, các nút giao và đường gom dân sinh như tuyến dài 751m ở xã Châu Quế hay nhánh E nối tỉnh lộ 163 phải chờ thêm 172 m2 đất nông nghiệp và 2.793 m2 đất bổ sung mới có thể thi công, khiến nhiều hạng mục đứng bánh.
Đối thoại tại cơ sở: bài học thực tế từ Yên Bái - Lào Cai
Điểm sáng hiếm hoi trong bức tranh vướng mắc cao tốc nằm ở cách làm mặt bằng của dự án mở rộng Yên Bái - Lào Cai. Trước yêu cầu tiến độ, chủ đầu tư đã có văn bản khẩn đề nghị tỉnh và chính quyền các xã Đông Cuông, Châu Quế bàn giao mặt bằng trước ngày 15/9/2026, buộc cấp cơ sở phải hành động. Thay vì trông chờ vào mệnh lệnh hành chính, cán bộ địa phương chọn cách đi từng ngõ, gõ từng nhà, đối thoại với các hộ có đất bị ảnh hưởng. Các cuộc họp thôn, việc đo đạc và xác định ranh giới thu hồi được làm công khai, giải thích rõ lợi ích lâu dài của tuyến cao tốc và đường gom dân sinh. Nhờ đó, những hộ như gia đình ông Chu Văn Tiến hay bà Đỗ Thị Loan chấp nhận bàn giao diện tích đất sản xuất để thi công. Bài học ở đây rất rõ: tiến độ không chỉ nằm trên bản vẽ mà nằm trong sự đồng thuận thực sự của người dân.
Giải pháp nào để không còn “kẹt” vì mặt bằng và vật liệu?
Nếu xem các tuyến cao tốc phía Bắc là phép thử cho năng lực triển khai dự án hạ tầng Việt Nam, kết quả cho thấy Chính phủ buộc phải xử lý tận gốc hai vấn đề: cấp phép mỏ vật liệu và giải phóng mặt bằng dự án. Bộ Xây dựng đã kiến nghị các địa phương đẩy nhanh cấp phép, gia hạn, nâng công suất các mỏ, đồng thời xử lý dứt điểm điểm nghẽn mặt bằng. Nhưng kiến nghị sẽ vô nghĩa nếu quy trình thẩm định, cấp mỏ vẫn kéo dài, nếu bồi thường, tái định cư vẫn phụ thuộc vào vận động tự phát. Cần khung thời hạn bắt buộc cho từng bước thủ tục, cơ chế phối hợp dọc – ngang giữa bộ ngành và địa phương, và trao thêm quyền chủ động cho cấp xã, huyện trong đối thoại với người dân. Các dự án dự kiến hoàn thành năm 2026 đã cơ bản xác định nguồn vật liệu, song khối lượng công việc còn rất lớn, và những dự án sau mốc này sẽ chịu áp lực nguồn cung rõ nét hơn. Nếu không có quyết sách mạnh tay ngay lúc này, các tuyến cao tốc nghìn tỷ sẽ tiếp tục bị “kẹt” bởi vài triệu m3 cát và vài chục mét đất chưa được bàn giao.
