Dự án huyết mạch, nguồn vốn không thiếu nhưng thời gian mất đi
Dự án mở rộng cao tốc TP.HCM - Trung Lương - Mỹ Thuận là một dự án hạ tầng giao thông theo hình thức PPP/BOT, tổng chiều dài hơn 96 km, kết nối TP.HCM với Đồng bằng sông Cửu Long, nhằm giảm quá tải cho Quốc lộ 1, nâng cao năng lực vận tải và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Đây không chỉ là một đoạn đường, mà là “mạch máu” của cả vùng. Vì thế, việc dự án bước vào giai đoạn chậm trễ dù tiền đã sẵn, nhân lực đã tập kết, là dấu hiệu cho thấy điểm yếu cố hữu của quy trình giải phóng mặt bằng. Trọng tâm tranh luận không còn nằm ở chuyện có làm hay không, mà là chúng ta đang làm với năng lực thể chế và sự phối hợp như thế nào. Khi thời gian hoàn thành dự kiến là năm 2028, mỗi tháng chậm tiến độ là một tháng nền kinh tế vùng chấp nhận chi phí tắc nghẽn không cần thiết.
Tiền đã ký, mũi thi công đã mở: vì sao nhà thầu vẫn phải chờ?
Về tài chính, dự án mở rộng cao tốc TP.HCM Trung Lương - Mỹ Thuận gần như không còn lý do để chậm. Doanh nghiệp dự án đã ký hợp đồng tín dụng trị giá hơn 27.000 tỷ đồng với liên danh 6 ngân hàng và huy động trên 2.900 tỷ đồng vốn chủ sở hữu, trong đó 2.854 tỷ đồng đã được giải ngân cho các gói thầu xây lắp và tư vấn. Trên hiện trường, 67 mũi thi công được tổ chức, tập trung vào xử lý nền đất yếu, thi công cầu, cống, gia tải nền đường, với giá trị thực hiện khoảng 1.500 tỷ đồng, tương đương 7% giá trị xây lắp. Nói cách khác, đây là một dự án hạ tầng giao thông hiếm hoi mà bài toán vốn đã được khóa lại khá chắc chắn ngay từ đầu. Nhưng sau gần 8 tháng khởi công, nhà thầu vẫn không thể tổ chức thi công đồng loạt vì thiếu mặt bằng liên tục ở khu vực TP.HCM, nơi được xem là điểm khởi đầu quan trọng của tuyến. Khi máy móc và con người phải “ngồi chơi xơi nước” vì vướng giải phóng mặt bằng, chi phí chờ đợi tăng lên, còn niềm tin của nhà đầu tư tư nhân với mô hình PPP/BOT bị bào mòn.
Nút thắt Chợ Đệm: mặt bằng không liên tục đang ghìm chân tiến độ xây dựng
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay tập trung tại đoạn Km9 – Km11+140, khu vực nút giao Chợ Đệm thuộc địa phận TP.HCM. Đây vừa là cửa ngõ giao thông đông đúc, vừa là đoạn mở đầu của cao tốc TP.HCM Trung Lương, nên bất kỳ gián đoạn nào đều lan ra toàn tuyến. Hàng loạt hạ tầng kỹ thuật – từ đường điện trung thế, hệ thống cấp nước, cáp viễn thông đến biển quảng cáo – vẫn chưa được di dời, cùng với các đường gom dân sinh nằm trọn trong phạm vi mở rộng tuyến chính. Kết quả là nhà thầu không thể xử lý đồng bộ nền đất yếu, thi công cầu, mở rộng nền đường hay tổ chức giao thông phục vụ thi công. Phương án phân luồng tại nút giao đã được chia thành 5 giai đoạn, yêu cầu mặt bằng phải được bàn giao liên tục. Nhưng mặt bằng bàn giao nhỏ giọt khiến dây chuyền thi công có nguy cơ bị đứt quãng, kéo lùi tiến độ xây dựng chung và buộc doanh nghiệp dự án lẫn nhà thầu phải trả giá bằng chi phí cơ hội.
Giải phóng mặt bằng: khâu yếu kéo dài, rủi ro chảy máu nguồn lực
Nếu phải chỉ ra một nguyên nhân cốt lõi của sự chậm trễ, thì đó là giải phóng mặt bằng. Tổng diện tích cần thu hồi phục vụ dự án là hơn 117 ha; trong đó 20,15 ha mặt bằng ưu tiên cho hệ thống đường gom và tuyến chính phải được bàn giao từ tháng 6 đến tháng 10, với mốc 30/7 cho phần đường gom phục vụ thi công. Tuy nhiên, yêu cầu bàn giao phần mặt bằng ưu tiên này đến nay vẫn chưa được đáp ứng đầy đủ ở cả TP.HCM, Tây Ninh và Đồng Tháp. Tại TP.HCM, UBND thành phố đã giao Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng xã Tân Nhựt chủ trì công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, báo cáo nghiên cứu khả thi đã được thẩm định nhưng một số thủ tục pháp lý vẫn chưa hoàn tất. Nghĩa là, tiến độ xây dựng không bị chặn bởi tiền, mà bởi hồ sơ. Khi các quy trình này kéo dài, thiết bị và nhân lực tập kết trên công trường phải chờ việc, nguồn vốn tín dụng bị “neo” vào dự án mà không sinh lợi, tạo vòng xoáy kém hiệu quả cho toàn hệ thống PPP.
Không thể đổ lỗi mãi cho “thủ tục”: đã đến lúc gắn tiến độ với trách nhiệm
Dự án mở rộng cao tốc TP.HCM Trung Lương - Mỹ Thuận được kỳ vọng hoàn thành vào năm 2028, với thời gian thu phí hoàn vốn hơn 17 năm. Mỗi ngày chậm ở thời điểm này không chỉ là chuyện thêm vài trang thủ tục, mà là thêm hàng nghìn chuyến xe chịu cảnh ùn ứ, thêm một nền kinh tế vùng bị kìm hãm bởi tắc nghẽn hạ tầng. Công điện của Bộ Xây dựng đã đặt ra hạn chót quý III cho việc bàn giao toàn bộ mặt bằng sạch, kèm yêu cầu ưu tiên phần mặt bằng bổ sung cho đường gom trước ngày 30/7. Câu hỏi không còn là “có làm được không”, mà là “ai chịu trách nhiệm nếu không làm kịp”. Với các dự án hạ tầng giao thông huyết mạch như cao tốc TP.HCM Trung Lương - Mỹ Thuận, gắn tiến độ với trách nhiệm người đứng đầu địa phương và cơ quan được giao nhiệm vụ giải phóng mặt bằng không phải là biện pháp mạnh tay, mà là điều tối thiểu để bảo vệ lợi ích công cộng, niềm tin của nhà đầu tư và tương lai kết nối của cả một vùng.
