Làn sóng nhà máy điện mặt trời Việt Nam: tăng công suất, tăng rủi ro nếu lưới không kịp lớn
Làn sóng nhà máy điện mặt trời Việt Nam là quá trình nhiều địa phương đồng loạt phê duyệt và triển khai các dự án điện mặt trời mặt đất, điện mặt trời nổi và các tổ hợp điện mặt trời kết hợp hệ thống pin lưu trữ, với công suất lớn và yêu cầu đấu nối ngày một phức tạp vào lưới điện quốc gia.
Điểm chung của các dự án mới không chỉ là quy mô lớn mà còn là sự phân bố trải dài từ miền núi phía Bắc đến cực Nam, tạo sức ép chưa từng có lên quy hoạch lưới truyền tải. Trên hồ thủy điện Bản Chát ở Lai Châu, hai dự án điện mặt trời nổi Bản Chát 1 và Bản Chát 2 với tổng công suất 550 MW đang được triển khai, dự kiến vận hành thương mại từ quý IV/2028. Ở cực Nam, Cà Mau phê duyệt nhà máy điện mặt trời kết hợp hệ thống pin lưu trữ An Phúc Đông Hải, công suất thiết kế 50 MW trên diện tích 37,5 ha. Câu hỏi không phải là Việt Nam có tăng được công suất năng lượng tái tạo hay không, mà là lưới điện sẽ "chịu" được đến đâu.
Điện mặt trời nổi Bản Chát: biểu tượng tham vọng 550 MW trên mặt nước
Cụm điện mặt trời nổi trên hồ Bản Chát là dự án mang tính biểu tượng cho tham vọng năng lượng tái tạo mới: không chiếm đất nông nghiệp, công suất đủ lớn để tạo ra sức nặng trên bản đồ khu vực. Hai nhà máy Bản Chát 1 (250 MW) và Bản Chát 2 (300 MW) đưa tổng công suất lên 550 MW, cao gấp khoảng 2,9 lần nhà máy điện mặt trời nổi Cirata tại Indonesia theo báo cáo dự án. "Công trình điện mặt trời nổi này sẽ hoàn thành vào năm 2028 với công suất 550 MW".
Về mặt công nghệ, dự án sử dụng pin bifacial lắp đặt trên hệ thống phao nổi, kết hợp neo giữ và hạ tầng đường dây 220 kV, đòi hỏi tổ chức thi công rất khác so với các dự án trên đất liền. Theo đánh giá, việc đặt gần 692.200 tấm pin trên mặt hồ vừa giúp tận dụng mặt nước, vừa tăng hiệu quả nhờ bề mặt mát hơn. Tuy nhiên, khối lượng công suất dồn vào khu vực miền núi xa phụ tải sẽ tạo ra áp lực không nhỏ cho các tuyến truyền tải 220 kV hiện hữu và tương lai.
Cà Mau và bước ngoặt hệ thống pin lưu trữ cho điện mặt trời
Nếu Bản Chát đại diện cho cuộc chơi công suất, thì Cà Mau mở ra hướng đi cần thiết: kết hợp điện mặt trời với hệ thống pin lưu trữ. Dự án nhà máy điện mặt trời kết hợp hệ thống pin lưu trữ An Phúc Đông Hải tại xã Định Thành, công suất thiết kế 50 MW, diện tích 37,5 ha, do Công ty Cổ phần Năng lượng XCE làm chủ đầu tư. Tổng vốn đầu tư dự án là 818,184 tỷ đồng – một bước đi cho thấy nhà đầu tư đã chấp nhận chi thêm chi phí để đổi lấy khả năng điều tiết công suất tốt hơn.
Bên cạnh hệ thống điện mặt trời, dự án sẽ đầu tư hệ thống pin lưu trữ có công suất bằng khoảng 10% tổng công suất lắp đặt với thời gian lưu trữ 2 giờ. Đây là hạng mục quan trọng vì nó cho phép "gối" công suất trong những khung giờ bức xạ giảm, góp phần giảm tình trạng cắt giảm công suất khi lưới quá tải. Về tiến độ, dự án dự kiến khởi công từ tháng 6/2027, lắp đặt thiết bị từ tháng 6/2027 đến 2/2028 và đưa vào khai thác vận hành từ tháng 3/2028. Việc chủ động tích hợp hệ thống pin lưu trữ cho thấy một tư duy mới: làm năng lượng tái tạo không chỉ là lắp pin mà còn là quản trị linh hoạt nguồn điện.
Tham vọng công suất năng lượng tái tạo và thách thức tích hợp lưới điện quốc gia
Chuỗi dự án từ Lai Châu đến Cà Mau cho thấy công suất năng lượng tái tạo của Việt Nam có thể tăng thêm hàng trăm MW chỉ với vài nhà máy điện mặt trời Việt Nam cỡ lớn. Cụm Bản Chát 550 MW cộng với 50 MW của An Phúc Đông Hải là con số đáng kể nếu so với nhiều nhà máy nhiệt điện truyền thống. Nhưng công suất lắp đặt không đồng nghĩa với công suất có thể đưa lên lưới bất cứ lúc nào. Thiếu hệ thống pin lưu trữ quy mô đủ lớn và lộ trình nâng cấp đường dây, trạm biến áp, mỗi MW mới lại là một nguy cơ quá tải cục bộ.
Một vấn đề khác là địa lý: điện mặt trời nổi Bản Chát nằm trên hồ thủy điện ở vùng núi xa các trung tâm tiêu thụ, trong khi Cà Mau nằm ở cuối hệ thống, nơi lưới điện truyền tải vốn đã dài và dễ tổn thất. Hạ tầng đấu nối như trạm biến áp 22/110 kV, đường dây 110 kV mạch đơn dài khoảng 4 km của dự án Cà Mau chỉ là mắt xích đầu tiên; phía sau đó là cả mạng lưới 110–220–500 kV cần được tính toán lại. Nếu quy hoạch lưới không đi trước một bước, các dự án mới sẽ bị kìm lại bởi chính giới hạn hạ tầng, thay vì phát huy vai trò dẫn dắt chuyển dịch năng lượng.
Kết luận: Từ xây nhà máy sang xây hệ sinh thái điện mặt trời bền vững
Những dự án điện mặt trời nổi, những nhà máy kết hợp hệ thống pin lưu trữ và các kế hoạch tăng công suất năng lượng tái tạo đang cho thấy một thực tế: Việt Nam không thiếu ý chí và vốn đầu tư cho nguồn điện mới. Cụm Bản Chát 550 MW với công nghệ điện mặt trời nổi và tổ hợp 50 MW tại Cà Mau có tích hợp lưu trữ là những mảnh ghép quan trọng trong bức tranh đó.
Nhưng để các nhà máy điện mặt trời Việt Nam thực sự cung cấp ổn định cho lưới điện quốc gia, trọng tâm chính sách cần chuyển dần từ "chạy đua công suất" sang xây dựng hệ sinh thái đồng bộ: quy hoạch lưới, chuẩn kết nối, cơ chế khuyến khích hệ thống pin lưu trữ và mô hình vận hành linh hoạt. Chỉ khi đó, mỗi MW điện mặt trời mới có giá trị trọn vẹn – không bị cắt giảm, không gây áp lực rủi ro, mà trở thành nền tảng cho một hệ thống điện an toàn, sạch và bền vững hơn.
