Sân bay PPP Việt Nam: cú hích hạ tầng hay thêm điểm nghẽn?
Sân bay PPP Việt Nam là các dự án cảng hàng không được đầu tư theo hình thức đối tác công – tư, trong đó nhà nước tham gia bằng vốn đầu tư công và quyền lực quy hoạch, còn doanh nghiệp tư nhân bỏ vốn, vận hành, chịu rủi ro kinh doanh trong thời hạn nhất định, tạo mô hình chia sẻ lợi ích và trách nhiệm mới cho phát triển hạ tầng chiến lược. Là sân bay PPP thứ hai của Việt Nam, Cảng hàng không Quảng Trị được kỳ vọng mở thêm cửa ngõ giao thương cho Bắc Trung Bộ và chứng minh khu vực tư nhân có thể gánh việc lớn trong hạ tầng quốc gia. Nhưng để mô hình này thật sự "cất cánh", tiến độ thực thi và sự phối hợp giữa nhà nước – doanh nghiệp đang là bài kiểm tra khắc nghiệt, từ mặt bằng, bồi thường di dời nhà máy đến giải ngân đầu tư công.
Quảng Trị tăng tốc, Long Thành căng mình: tiến độ có theo kịp tham vọng?
Sau hơn 2 năm triển khai, Cảng hàng không Quảng Trị gần như hoàn tất giải phóng mặt bằng trên 267,804 ha, chỉ còn 0,32 ha liên quan ba hộ dân tại xã Cửa Việt. Đài kiểm soát không lưu 11 tầng bước vào giai đoạn hoàn thiện, các mũi thi công duy trì "3 ca, 4 kíp" với mục tiêu đón chuyến bay thương mại đầu tiên cuối năm 2026. Đây là minh chứng cho thấy khi chính quyền bám sát cơ sở, đối thoại liên tục, PPP có thể tạo ra nhịp độ thi công ấn tượng. Ngược lại, ở dự án Long Thành, sân bay rộng 5.000 ha vẫn đang trong giai đoạn 1, nhưng thiếu khoảng một phần ba nhân lực khiến mốc khai thác dự kiến phải lùi đến cuối năm 2026. Hàng trăm công nhân ăn vội, ngủ chớp nhoáng giữa trưa nắng gắt, nhận công nhật 400.000–650.000 đồng/ngày tùy vị trí, song nỗ lực trên công trường không thể thay thế bài toán tổ chức thi công và huy động nguồn lực ở tầm chính sách.
Giải ngân đầu tư công: hơn nửa triệu tỷ đồng vẫn nằm trên giấy
Điểm nghẽn lớn nhất với các sân bay PPP Việt Nam không chỉ ở công trường, mà nằm ở dòng tiền đầu tư công chảy quá chậm. Đến 31/7, cả nước mới giải ngân hơn 445.000 tỷ đồng vốn đầu tư công, tương đương gần 42% kế hoạch Thủ tướng giao. Trong khi tổng vốn năm nay vượt 1 triệu tỷ đồng, tức vẫn còn hơn 580.000 tỷ đồng chờ được bơm vào nền kinh tế. Với 5 tháng còn lại, mỗi tháng phải giải ngân khoảng 117.500 tỷ đồng mới kịp kế hoạch – một mục tiêu tham vọng nếu những "nút thắt" cũ không được xử lý rốt ráo: thiếu vật liệu, giá nguyên liệu tăng, thủ tục đầu tư và đấu thầu kéo dài, cùng bồi thường giải phóng mặt bằng chậm chạp. Hệ thống chấm điểm KPI giải ngân được kỳ vọng tạo áp lực trách nhiệm, nhưng nếu chỉ chăm chăm vào tỷ lệ mà bỏ qua chất lượng chuẩn bị dự án, nó sẽ biến thành cuộc chạy đua thành tích thay vì thúc đẩy hiệu quả.
Bồi thường di dời nhà máy: mặt trái ít được nhắc của các đại dự án
Phía sau các công trình hoành tráng là những doanh nghiệp bị buộc phải nhường đất, đối mặt với thiệt hại kéo dài vì bồi thường di dời nhà máy chậm trễ. Trường hợp nhà máy chế biến gỗ của Công ty Cổ phần Lâm sản Quảng Trị cho thấy mặt trái này rõ ràng: sau khi bị cưỡng chế thu hồi đất tháng 10.2024 để làm cao tốc Vạn Ninh – Cam Lộ, doanh nghiệp tháo dỡ nhà xưởng, máy móc, dây chuyền sản xuất, nhiều thiết bị phải phơi ngoài trời và xuống cấp nặng. Đến nay, gần 2 năm trôi qua, việc thẩm định thiệt hại với máy móc hư hỏng vẫn chưa hoàn tất, khiến sản xuất chỉ hoạt động cầm chừng. Dù địa phương đã phê duyệt hơn 2,2 tỷ đồng bồi thường chi phí vận chuyển, lắp đặt dây chuyền, phần thiệt hại tài sản chính vẫn "treo". Người đứng đầu chính quyền xã phải yêu cầu hoàn thành thẩm định 24 hạng mục tài sản trước 10/8 và kết thúc bồi thường trong năm, nhưng với doanh nghiệp, khoảng thời gian chờ đợi đó là chi phí cơ hội mất đi và niềm tin suy giảm.
Muốn sân bay PPP cất cánh: phải siết kỷ luật thực thi, nới không gian cho người dân và doanh nghiệp
Các dự án Cảng hàng không Quảng Trị, dự án Long Thành và câu chuyện bồi thường di dời nhà máy cho thấy PPP không phải chiếc đũa thần, mà là cơ chế cần một nhà nước thực thi hiệu quả và tôn trọng đối tác. Khi giải phóng mặt bằng được làm đến nơi đến chốn, đối thoại với người dân liên tục, sân bay PPP có thể tăng tốc, tạo ra hình ảnh công trường nhộn nhịp và mục tiêu khai thác cuối 2026 không còn xa vời. Ngược lại, nếu giải ngân đầu tư công ì ạch, bồi thường chậm, để doanh nghiệp phơi máy móc giữa trời suốt gần 2 năm, thì mọi tham vọng hạ tầng sẽ bị níu lại bởi sự thiếu nhất quán chính sách. Câu hỏi không phải Việt Nam có đủ tiền hay đủ nhà đầu tư cho sân bay PPP, mà là có dám siết kỷ luật tiến độ, minh bạch bồi thường và coi người dân, doanh nghiệp là đối tác thực sự trong cuộc chơi hạ tầng dài hạn.
