Tái định cư đường sắt: nền móng thực sự của dự án cao tốc
Tái định cư đường sắt là quá trình bố trí nơi ở mới kèm hạ tầng đồng bộ cho các hộ dân bị ảnh hưởng bởi hành lang tuyến đường sắt tốc độ cao, bao gồm bồi thường, hỗ trợ sinh kế, xây dựng khu dân cư mới và di dời các công trình hạ tầng kỹ thuật liên quan, nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp, ổn định đời sống và an sinh xã hội cho người dân trong vùng dự án. Từ Huế đến Đà Nẵng, câu chuyện không còn là “có làm hay không”, mà là chất lượng hạ tầng và tốc độ triển khai. Dự án đường sắt tốc độ cao trục Bắc - Nam đoạn qua TP Huế dài hơn 95km, đi qua 12 xã, phường, ảnh hưởng đến 9.278 hộ dân, trong đó có 1.368 hộ cần bố trí tái định cư và khoảng 7.418 mồ mả phải di dời. Những con số này cho thấy: nếu coi hạ tầng tái định cư là phần phụ, tiến độ toàn bộ dự án cao tốc sẽ bị kéo lùi ngay từ vạch xuất phát.
Huế: hạ tầng tái định cư là phép thử về công bằng phát triển
Ở Huế, quy mô tác động của dự án cao tốc đường sắt Bắc - Nam buộc chính quyền phải coi hạ tầng Huế cho tái định cư là trụ cột chứ không phải hạng mục phụ. Tổng kinh phí giải phóng mặt bằng ước khoảng 6.302 tỷ đồng, trong đó 4.495 tỷ đồng dành cho bồi thường, hỗ trợ và 1.807 tỷ đồng cho xây dựng hạ tầng tái định cư, nghĩa trang, chợ và trường học. Cách phân bổ này nói lên một quan điểm đáng chú ý: không thể chỉ trả tiền đất mà bỏ quên không gian sống mới. Khi 1.368 hộ phải rời khỏi nơi ở quen thuộc, giá trị họ cần không chỉ là một suất đất tái định cư đường sắt, mà là hệ sinh thái sinh kế, dịch vụ công, giáo dục, văn hóa được thiết kế lại. Nếu Huế làm tốt, người dân sẽ nhìn dự án cao tốc như cơ hội nâng cấp cuộc sống; nếu làm dở, đó sẽ là vết gợn dài lâu trong niềm tin với các dự án hạ tầng lớn.
Đà Nẵng: 24,5ha tái định cư và bài toán hạ tầng kỹ thuật
Trong khi Huế đối diện bài toán quy mô dân cư, Đà Nẵng lại gửi đi một thông điệp rõ ràng về tiêu chuẩn hạ tầng tái định cư đường sắt. Chủ tịch UBND thành phố đã phê duyệt dự án thành phần số 5 – Khu tái định cư tại xã Hòa Tiến để phục vụ tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, với diện tích hơn 24,5ha. Dưới quy hoạch chi tiết 1/500, khu này sẽ xây dựng đồng bộ san nền, đường giao thông, hệ thống thoát nước mưa và nước thải, trạm xử lý nước thải, cấp điện, chiếu sáng công cộng, hào kỹ thuật đa tiện ích và công viên cây xanh. Đây không chỉ là danh mục kỹ thuật; nó là lời khẳng định rằng nơi ở mới phải tốt hơn hoặc ít nhất tương đương nơi ở cũ. Dự án còn bao gồm bồi thường, hỗ trợ, bố trí tái định cư và di dời hạ tầng kỹ thuật để phục vụ đoạn tuyến đường sắt tốc độ cao qua Đà Nẵng. Nếu triển khai đúng cam kết, Đà Nẵng có thể trở thành mẫu tham chiếu cho các địa phương khác về chuẩn hạ tầng tái định cư.
Tiến độ dự án cao tốc: hạ tầng tái định cư là nút thắt thời gian
Điểm chung giữa Huế và Đà Nẵng là: không có hạ tầng tái định cư, không thể giải phóng mặt bằng, và không có giải phóng mặt bằng thì mọi mốc tiến độ của dự án cao tốc đường sắt chỉ nằm trên giấy. Ở Huế, phần chi phí dành cho hạ tầng tái định cư, nghĩa trang, chợ và trường học đã chiếm một tỷ lệ đáng kể trong tổng kinh phí giải phóng mặt bằng, cho thấy đây là điều kiện tiên quyết chứ không phải phần bổ sung. Tại Đà Nẵng, chính quyền đang đẩy nhanh thủ tục hành chính về giải phóng mặt bằng, xây dựng hạ tầng và bố trí tái định cư để đồng bộ với tiến độ thi công tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, theo chính sách đầu tư được Quốc hội khóa XV thông qua tại Nghị quyết số 172/2024/QH15. Nói cách khác, hạ tầng tái định cư vừa là nút thắt, vừa là “công tắc” bật lên hay làm chậm toàn bộ lịch trình dự án.
Kết luận: muốn cao tốc chạy nhanh, phải để người dân ổn định trước
Nhìn từ Huế đến Đà Nẵng, bài học rõ ràng là: tốc độ của đoàn tàu cao tốc phụ thuộc vào tốc độ ổn định đời sống người dân vùng dự án. Khi hàng nghìn hộ phải tái định cư đường sắt, câu hỏi quan trọng không phải là tuyến đi qua đâu, mà là họ sẽ sống thế nào sau khi nhường đất cho hạ tầng quốc gia. Đà Nẵng đã bước đầu trả lời bằng một khu tái định cư với hạ tầng kỹ thuật bài bản, gắn chặt với tiến độ giải phóng mặt bằng và thi công. Huế cho thấy quy mô và chi phí dành cho hạ tầng Huế tái định cư là điều kiện bắt buộc nếu muốn dự án cao tốc đi đúng quỹ đạo. Nếu các địa phương coi người dân là trung tâm của quy hoạch tái định cư, đường sắt tốc độ cao sẽ không chỉ là công trình giao thông, mà là cú chuyển mình về không gian sống và phát triển vùng.
