Điện hạt nhân trở lại, nhưng Việt Nam chưa có người để vận hành
Điện hạt nhân Việt Nam là chiến lược phát triển các nhà máy và ứng dụng công nghệ hạt nhân nhằm đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, bảo đảm an ninh điện trong dài hạn, đồng thời mở rộng ứng dụng kỹ thuật hạt nhân vào công nghiệp và các lĩnh vực kinh tế khác để phục vụ mục tiêu phát triển bền vững. Việt Nam đã tái khởi động hai dự án nhà máy điện hạt nhân đầu tiên, Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2, sau nhiều năm tạm dừng. Đây là bước ngoặt chính sách, cho thấy quyết tâm quay lại đường đua điện hạt nhân để đáp ứng nhu cầu điện tăng nhanh và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Nhưng quyết tâm chính trị lại đang va phải thực tế phũ phàng: thiếu hụt nhân lực hạt nhân ở mức báo động. Mục tiêu đưa hai nhà máy vào vận hành năm 2035 nghe có vẻ tham vọng, song với nền tảng nhân lực hiện tại, đó là mốc thời gian khó tin hơn là khả thi. Nếu không coi nhân lực là ưu tiên số một, câu chuyện điện hạt nhân rất dễ lặp lại kịch bản "khởi động – dừng lại" như giai đoạn trước.
Ninh Thuận 1, Ninh Thuận 2: Tiến độ tham vọng, năng lực nhân sự mong manh
Sau khi Quốc hội thông qua chủ trương khởi động lại dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, mục tiêu chính thức là đưa cả Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 vào hoạt động vào năm 2035. Ninh Thuận 1 sẽ hợp tác với Nga, sử dụng lò phản ứng thế hệ III+ VVER-1200 công suất khoảng 1.200 MW. Ninh Thuận 2 được giao cho một tập đoàn năng lượng trong nước làm chủ đầu tư, đồng thời đang xem xét lựa chọn đối tác công nghệ "phù hợp" sau khi Nhật Bản rút lui. Vấn đề nằm ở chỗ, mỗi nhà máy điện hạt nhân cần khoảng 1.000 người, trong đó 700–800 là nhân viên vận hành, kỹ thuật và hỗ trợ, còn lực lượng cốt lõi khoảng 200–300 chuyên gia. Trong khi đó, trước đây Việt Nam chỉ cử gần 100 người sang Nga và Nhật để đào tạo, và hiện chỉ khoảng 30% trong số này còn làm trong lĩnh vực hạt nhân. Một câu nói đáng trích dẫn là nhận định của giáo sư Phạm Duy Hiển: Việt Nam "chỉ có thể xúc tiến một lúc một nhà máy thôi… chứ nhân lực như thế này lấy đâu ra để mà làm nhiều được". Nếu vẫn giữ tiến độ hai nhà máy cùng lúc, bài toán nhân lực không chỉ là khó, mà là không thực tế. Nguy cơ lớn nhất không phải công nghệ, mà là thiếu người đủ trình độ để thiết kế, giám sát, vận hành và bảo đảm an toàn.
Tham vọng công nghệ SMR: Thêm một tầng yêu cầu kỹ năng mới
Không dừng ở các nhà máy công suất lớn, Việt Nam còn dự tính triển khai công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) sau giai đoạn Ninh Thuận. Một tập đoàn năng lượng được giao nghiên cứu khả năng phát triển SMR, tham gia chuỗi cung ứng thiết bị, dịch vụ công nghiệp hạt nhân và mở rộng ứng dụng kỹ thuật hạt nhân trong các lĩnh vực như dầu khí, năng lượng, công nghiệp. SMR được quảng bá là linh hoạt, phù hợp với hệ thống điện phân tán, nhưng về nhân lực, đây là một tầng yêu cầu hoàn toàn mới: thiết kế mô-đun, tích hợp với lưới điện hiện đại, quản lý chuỗi cung ứng thiết bị hạt nhân, và chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế. Trong khi ngay cả nhân lực cho lò công suất lớn còn chưa đủ, việc mở thêm mặt trận SMR dễ biến thành "tham vọng trên giấy". Theo Viện Năng lượng nguyên tử, việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực cho năng lượng nguyên tử đến nay "chưa thực sự hiệu quả", một phần vì thiếu kinh phí, phần khác vì chưa xác định rõ nhiệm vụ và nhu cầu ở các bộ, ngành. Đó là lời cảnh báo trực tiếp: nếu không có chiến lược đào tạo kỹ năng hạt nhân bài bản, SMR sẽ chỉ là khẩu hiệu.
Chiến lược hạt nhân của các tập đoàn năng lượng: Rộng tham vọng, hẹp năng lực
Một tập đoàn năng lượng nhà nước đang được định hướng trở thành lực lượng nòng cốt trong lĩnh vực điện hạt nhân và ứng dụng công nghệ hạt nhân trong công nghiệp, theo một quyết định của Thủ tướng ban hành tháng 3/2026. Chiến lược đến năm 2035, tầm nhìn 2050 đặt trọng tâm vào triển khai thành công Ninh Thuận 2, đồng thời nâng cao năng lực các đơn vị thành viên, phấn đấu đến năm 2035 tham gia khoảng 30% tổng mức đầu tư phần phụ trợ của dự án điện hạt nhân. Tại một hội thảo nội bộ, lãnh đạo tập đoàn nhấn mạnh yêu cầu xây dựng chiến lược dài hạn, đồng bộ về nguồn lực, công nghệ và năng lực quản lý, đặt an toàn, an ninh hạt nhân và bảo vệ môi trường lên hàng đầu. Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử đánh giá tập đoàn có lợi thế về quản lý dự án năng lượng lớn, cơ khí chế tạo, xây lắp và dịch vụ kỹ thuật để tham gia chuỗi cung ứng điện hạt nhân, nhưng đồng thời nhấn mạnh phải chuẩn hóa năng lực doanh nghiệp theo tiêu chuẩn kỹ thuật hạt nhân quốc tế và tập trung đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Nói cách khác, chiến lược hiện nay rộng về tham vọng – từ điện hạt nhân đến công nghiệp hạt nhân – nhưng nền tảng nhân lực và tiêu chuẩn hóa còn rất hẹp. Nếu không thu hẹp khoảng cách này, mọi kế hoạch tỷ lệ nội địa hóa hay tham gia chuỗi cung ứng sẽ khó trở thành hiện thực.
Nhân lực là nút thắt: Cần coi đào tạo hạt nhân như một ngành chiến lược
Các bên liên quan đều đã thừa nhận: một trong những vấn đề lớn nhất của điện hạt nhân Việt Nam hiện nay là đào tạo đủ nguồn nhân lực để vận hành nhà máy khi hoàn thành. Hiện trong nước chưa có chương trình đào tạo kỹ thuật hạt nhân bài bản như các quốc gia đi trước, nên vẫn phải gửi người ra nước ngoài, chủ yếu là Nga. Nhưng nếu tiếp tục đào tạo nhỏ giọt, không gắn với lộ trình dự án cụ thể, Việt Nam sẽ mãi ở thế phụ thuộc và chậm tiến độ. Điện hạt nhân không thể phát triển nếu nhân lực hạt nhân vẫn bị xem như "phụ lục" của chiến lược năng lượng. Cần coi đào tạo kỹ năng hạt nhân là một ngành chiến lược: xây dựng chương trình đại học và sau đại học chuyên sâu, trung tâm thực hành gắn với lò nghiên cứu mới tại Đồng Nai – dự kiến có công suất cao hơn khoảng 30 lần lò Đà Lạt – và cơ chế giữ chân người được đào tạo. Nếu làm được, Việt Nam có cơ hội biến Ninh Thuận và công nghệ SMR thành bệ phóng cho một ngành công nghiệp hạt nhân thực sự. Nếu không, các mốc 2035 sẽ chỉ là những con số đẹp trên văn bản.
