Tái định cư đường sắt: nền móng thật cho giấc mơ tốc độ cao
Tái định cư đường sắt tốc độ cao là quá trình bố trí chỗ ở mới, cùng hệ thống hạ tầng kỹ thuật hoàn chỉnh, cho các hộ dân bị ảnh hưởng bởi hành lang tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp, ổn định đời sống và tạo điều kiện giải phóng mặt bằng đúng tiến độ cho dự án quốc gia quy mô lớn này. Đây không phải câu chuyện phụ trợ, mà là điều kiện tiên quyết để các đoạn tuyến có thể khởi công mà không vướng mắc về đất đai. Khi hạ tầng tái định cư được chuẩn bị bài bản, nhà nước không chỉ “có chỗ” để di dời dân, mà còn gửi đi thông điệp: phát triển nhanh nhưng không bỏ lại cộng đồng phía sau. Đà Nẵng và Huế đang trở thành hai ví dụ tiêu biểu cho cách tiếp cận đó.
Đà Nẵng: hạ tầng kỹ thuật dẫn nhịp giải phóng mặt bằng
Quyết định phê duyệt khu tái định cư Hòa Tiến với diện tích hơn 24,5ha cho tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam cho thấy Đà Nẵng chọn đi trước một bước về hạ tầng. Khu này không chỉ san nền, làm đường giao thông, mà còn có hệ thống thoát nước mưa, nước thải, trạm xử lý nước thải, cấp điện, chiếu sáng công cộng, hào kỹ thuật đa dụng và công viên cây xanh. Đó là cấu hình của một khu dân cư hiện đại, chứ không phải “bãi đáp” tạm bợ cho người bị di dời. Thành phố đồng thời triển khai bồi thường, hỗ trợ, bố trí tái định cư và di dời hạ tầng kỹ thuật để nhường chỗ cho đoạn tuyến đi qua. Khi chính quyền khẳng định sẽ đẩy nhanh thủ tục giải phóng mặt bằng và xây dựng hạ tầng để bám sát tiến độ đường sắt tốc độ cao, thông điệp rất rõ: hạ tầng Đà Nẵng phải chạy kịp với hạ tầng quốc gia.
Huế: bài toán hàng nghìn hộ dân và chi phí giải phóng mặt bằng
Ở Huế, quy mô tác động của đường sắt tốc độ cao còn cho thấy rõ hơn tầm quan trọng của tái định cư đường sắt. Đoạn tuyến dài hơn 95km đi qua 12 xã, phường, ảnh hưởng đến 9.278 hộ dân, trong đó có 1.368 hộ phải bố trí tái định cư. Đây là con số đủ lớn để bất kỳ sự chậm trễ trong chuẩn bị hạ tầng tái định cư sẽ kéo lùi toàn bộ tiến độ. Tổng kinh phí giải phóng mặt bằng ước khoảng 6.302 tỷ đồng, gồm 4.495 tỷ đồng cho bồi thường, hỗ trợ và 1.807 tỷ đồng cho xây dựng hạ tầng tái định cư, nghĩa trang, chợ và trường học. Việc dành một phần đáng kể nguồn lực cho hạ tầng cho thấy tái định cư không bị coi là chi phí phụ, mà là khoản đầu tư bắt buộc nếu muốn tuyến đường sắt tốc độ cao đi qua Huế vận hành trên nền đồng thuận xã hội.
Đồng bộ vùng miền để hành lang đường sắt tốc độ cao thông suốt
Khi Đà Nẵng phê duyệt khu tái định cư Hòa Tiến phục vụ đường sắt tốc độ cao, còn Huế tính toán chi tiết số hộ tái định cư và kinh phí hạ tầng, bức tranh hiện lên là một cách tiếp cận có phối hợp giữa các địa phương trên trục Bắc – Nam. Mỗi khu tái định cư đường sắt được chuẩn bị với hạ tầng kỹ thuật riêng, nhưng cùng hướng tới mục tiêu chung: bảo vệ quyền lợi người dân, giữ ổn định xã hội và mở đường cho giải phóng mặt bằng trơn tru. Việc Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư đường sắt tốc độ cao và các địa phương chủ động chạy trước về hạ tầng cho thấy dự án không còn là ý tưởng trên giấy, mà đang được “kéo” xuống mặt đất bằng những mét vuông đất tái định cư cụ thể. Hạ tầng đi trước, thủ tục đi cùng, thì hành lang đường sắt tốc độ cao mới có cơ hội thông suốt.
Kết luận: đo chất lượng phát triển bằng nơi ở của người bị di dời
Điểm chung của Đà Nẵng và Huế là họ không coi tái định cư đường sắt như phần việc “hậu cần” mà như thước đo chất lượng phát triển. Một khu dân cư hiện đại với hạ tầng hoàn chỉnh, từ thoát nước đến trường học, nghĩa trang, không chỉ giúp giải phóng mặt bằng nhanh hơn, mà còn giảm xung đột, tạo niềm tin cho người dân bị ảnh hưởng. Nếu các địa phương khác trên tuyến Bắc – Nam cũng chuẩn bị hạ tầng tái định cư kỹ lưỡng như vậy, đường sắt tốc độ cao sẽ không phải đánh đổi bằng những khu nhà tạm chật chội, thiếu dịch vụ. Ngược lại, nó có thể trở thành cơ hội nâng cấp hạ tầng đô thị và nông thôn, nơi mỗi quyết định di dời đều đi kèm một nơi ở mới xứng đáng.
