Chính sách APEC 2027: bước ngoặt pháp lý để chạy đua với thời gian
Chính sách APEC 2027 là tập hợp các cơ chế, quy định và ưu tiên được Chính phủ trình Quốc hội nhằm tháo gỡ vướng mắc về quy hoạch, đầu tư, đất đai, xây dựng và môi trường cho những dự án phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại đặc khu Phú Quốc, giúp đẩy nhanh tiến độ nhưng vẫn giữ kỷ luật pháp luật và an toàn công trình. Ngày 3.8, thừa ủy quyền của Thủ tướng, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn đã trình Quốc hội dự thảo nghị quyết với 5 nhóm cơ chế đặc thù cho các dự án APEC tại Phú Quốc, tỉnh An Giang. Áp lực rất rõ: tất cả công trình phải hoàn thành trước hội nghị từ 3 đến 6 tháng để kịp vận hành thử và rà soát tổng thể theo thông lệ quốc tế. Nếu giữ nguyên thủ tục thông thường, riêng khâu hồ sơ đã có thể ngốn 18–36 tháng, đồng nghĩa với nguy cơ lỡ hẹn APEC. Trong bối cảnh đó, việc mạnh dạn xin cơ chế riêng không phải là nới lỏng kỷ cương mà là lựa chọn thực tế để biến cam kết đăng cai thành hành động cụ thể.
Thi công song song với hoàn thiện thủ tục: linh hoạt, nhưng không được phép tùy tiện
Điểm gây chú ý nhất trong cơ chế đặc thù là cho phép các công trình APEC vừa thi công vừa hoàn thiện thủ tục pháp lý. Theo dự thảo, dự án vẫn được tiếp tục triển khai trong quá trình hoàn thiện hồ sơ đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng và môi trường, nhằm đáp ứng tiến độ cấp bách phục vụ hội nghị. Đây là bước đi táo bạo: thay vì để giấy tờ kéo chân công trường, Nhà nước chấp nhận thay đổi trình tự, nhưng vẫn giữ điều kiện là mọi khối lượng đã làm phải được kiểm soát và ghi nhận minh bạch. "Nếu áp dụng đầy đủ trình tự, thủ tục thông thường… thì phải mất 18–36 tháng mới hoàn thành thủ tục để khởi công" – báo cáo của Chính phủ nêu rõ. Cùng với đó, chất thải xây dựng được phép đổ tạm tại vị trí do cơ quan có thẩm quyền lựa chọn và buộc hoàn trả mặt bằng sau khi công trình hoàn thành. Cơ chế này chỉ hợp lý nếu đi cùng giám sát chặt, bởi ranh giới giữa linh hoạt và tùy tiện luôn rất mỏng.
Ghi nhận khối lượng đã thực hiện và quy trình rút gọn: hợp thức hóa trách nhiệm, không hợp thức hóa sai phạm
Một điểm then chốt khác của các cơ chế đặc thù là cách xử lý phần việc đã làm trước khi thủ tục hoàn thiện. Dự thảo cho phép ghi nhận kết quả đối với những dự án đã thi công mà đến nay hồ sơ pháp lý đã đầy đủ. Với các công trình vẫn còn phải hoàn thiện thủ tục, quy trình đơn giản hóa và rút gọn sẽ được áp dụng: điều chỉnh quy hoạch nhanh hơn, thủ tục đầu tư công và đầu tư kinh doanh đi theo quy trình đặc biệt, không bắt buộc thi tuyển phương án kiến trúc. Đồng thời, khối lượng khoáng sản đã khai thác trước khi cấp phép được tính vào tổng khối lượng được cấp phép sau này hoặc được miễn cấp phép nếu đã dừng khai thác. Với dự án BT, Nhà nước có thể giao đất từng phần và tính giá trị quỹ đất thanh toán dựa trên hồ sơ thiết kế cơ sở, tạo cơ sở cho thanh toán, kiểm toán. Về nguyên tắc, nghị quyết chỉ xử lý vướng mắc cho các dự án APEC đã triển khai, không hợp pháp hóa sai phạm có động cơ vụ lợi và không loại trừ trách nhiệm cá nhân. Đây là thông điệp chính trị quan trọng: Nhà nước giúp tháo gỡ ách tắc, nhưng không che chắn cho lợi ích nhóm.
Hạ tầng Phú Quốc: phục vụ APEC nhưng mục tiêu là phát triển lâu dài
Nếu nhìn các cơ chế đặc thù chỉ như “kế sách chữa cháy” cho một hội nghị, chúng ta sẽ bỏ qua ý nghĩa chiến lược của hạ tầng Phú Quốc. Nhiều đại biểu Quốc hội nhấn mạnh, hệ thống hạ tầng tại đây không chỉ phục vụ APEC mà còn mang ý nghĩa lâu dài đối với kinh tế – xã hội, du lịch, bảo vệ chủ quyền biển đảo và củng cố quốc phòng, an ninh vùng biển Tây Nam. Tỉnh An Giang hiện triển khai 21 dự án phục vụ APEC, trong đó Trung tâm Hội nghị và Triển lãm có tổng diện tích sàn hơn 152.000 m2 – một con số cho thấy tầm vóc của không gian đối ngoại mới. Việc chọn đặc khu Phú Quốc làm nơi đăng cai được Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội đánh giá là “chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, tạo động lực phát triển kinh tế biển và khẳng định chủ quyền lãnh thổ”. Câu hỏi không phải là có nên đẩy nhanh các dự án hay không, mà là làm sao để mỗi km đường, mỗi công trình phục vụ APEC trở thành tài sản phát triển lâu dài cho người dân và doanh nghiệp.
Hiệu lực nghị quyết và bài học cho những dự án trọng điểm tương lai
Chính phủ đề nghị Quốc hội xem xét nghị quyết theo trình tự rút gọn ngay tại kỳ họp không thường lệ tháng 8 để kịp đáp ứng tính cấp bách của các dự án APEC. Nghị quyết được thiết kế với hiệu lực 5 năm, tới khoảng năm 2031, và lãnh đạo Quốc hội cho rằng mốc này có cơ sở thực tiễn. Dù vậy, một số đại biểu cảnh báo cần làm rõ khung pháp lý cho trường hợp dự án kéo dài quá 5 năm, tránh tạo khoảng trống trong kiểm tra, nghiệm thu và quyết toán vốn. Các ý kiến cũng đề nghị không coi nghị quyết như cơ chế thí điểm mà gắn hiệu lực với chính danh mục công trình APEC; khi dự án hoàn thành, cơ chế đặc thù tự kết thúc. Điểm đáng lưu ý là nhiều đại biểu cho rằng với các công trình trọng điểm quốc gia, Nhà nước cần chuẩn bị cơ chế riêng ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, thay vì chờ đến khi “nước đến chân” mới xin đặc thù. Bài học từ chính sách APEC 2027 ở Phú Quốc rất rõ: nếu muốn phát triển lâu dài thay vì chạy theo tiến độ, khung pháp lý phải đi trước, chứ không đi sau công trường.
