An ninh năng lượng bắt đầu từ năng lực con người
An ninh năng lượng là khả năng bảo đảm nguồn cung đủ, hệ thống vận hành ổn định với chi phí hợp lý, đồng thời duy trì năng lực chế biến và chống chịu trước các cú sốc. Đây không chỉ là chuyện có đủ điện, nhiên liệu cho sản xuất và sinh hoạt, mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh con người, kinh tế và quốc gia. Khi nhu cầu tăng, xung đột địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng, biến đổi khí hậu, rủi ro mạng và chuyển dịch năng lượng làm bài toán thêm phức tạp, tự chủ công nghệ trở thành một phần của bảo đảm an ninh năng lượng.
Vì vậy, không thể xem công nhân ngành năng lượng là người chỉ làm theo quy trình. Họ trực tiếp vận hành thiết bị, phát hiện bất thường, xử lý sự cố và quyết định hiệu quả của nhiều công đoạn. Đội ngũ kỹ thuật có kỹ năng số, hiểu tự động hóa và đủ khả năng cải tiến quy trình sẽ giúp giảm tổn thất, tiết kiệm năng lượng, nâng hiệu suất sản xuất. Nghị quyết 70-NQ/TW ngày 20.8.2025 đã gắn yêu cầu bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng với khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực. Đây là tín hiệu rõ ràng: đầu tư thiết bị mà thiếu người làm chủ thì năng lực tự chủ vẫn chỉ nằm trên giấy.
Đào tạo phải bắt đầu từ việc người lao động sẽ làm
Nhân lực năng lượng cần được đào tạo theo những nhiệm vụ cụ thể tại nhà máy, mỏ, công trường và hệ thống điện, thay vì chỉ tích lũy kiến thức chung. Người học cần được tiếp xúc với thiết bị tự động, dữ liệu vận hành, quy trình an toàn và tình huống bảo trì trước khi bước vào vị trí việc làm. Cách làm này giúp kỹ năng được kiểm chứng bằng khả năng xử lý công việc, chứ không chỉ bằng chứng chỉ.
Đào tạo cũng không kết thúc khi người lao động rời trường. Công nghệ thay đổi liên tục, nên doanh nghiệp cần tổ chức học tập thường xuyên, tạo điều kiện để thợ giàu kinh nghiệm truyền nghề và để công nhân cập nhật kỹ thuật mới. Nhu cầu ấy càng cấp thiết khi LNG đi vào vận hành, điện tái tạo mở rộng, còn lưu trữ năng lượng, điện hạt nhân và điện gió ngoài khơi đang được chuẩn bị cho giai đoạn dài hạn. Mỗi công nghệ mới kéo theo yêu cầu vận hành và bảo dưỡng khác nhau; nếu chương trình đào tạo không theo kịp, khoảng cách giữa đầu tư và năng lực sử dụng sẽ tăng.
Liên kết viện doanh nghiệp biến nghiên cứu thành năng lực
Với ngành năng lượng, nghiên cứu tốn thời gian, vốn lớn và chỉ có ý nghĩa khi vượt qua thử nghiệm trong điều kiện sản xuất. Vì vậy, liên kết viện doanh nghiệp nên bắt đầu từ bài toán của cơ sở vận hành, rồi đi xuyên suốt qua nghiên cứu, thử nghiệm, ứng dụng và thương mại hóa. Nếu viện nghiên cứu làm việc tách rời nhu cầu sản xuất, kết quả dễ dừng ở báo cáo; nếu doanh nghiệp chỉ nhập thiết bị, cơ hội tích lũy năng lực trong nước lại bị bỏ lỡ.
Một ví dụ là việc Viện Dầu khí Việt Nam phối hợp với Liên doanh Việt – Nga Vietsovpetro nghiên cứu và thử nghiệm hệ hóa phẩm tăng cường thu hồi dầu VPI SP tại mỏ Bạch Hổ. Sau sáu tháng thử nghiệm, sản lượng dầu tăng khoảng 2.700 tấn. Trong một hướng khác, nhóm nghiên cứu cùng Vietsovpetro và Đại học Bách khoa Hà Nội phát triển robot đáy biển Mini-ROV khảo sát ở độ sâu đến 100 m, làm chủ thiết kế, chế tạo, điện và điều khiển tự động hóa, qua đó giảm đáng kể giá thành so với thiết bị nhập khẩu cùng phân khúc. Những kết quả ấy cho thấy nghiên cứu gắn với nơi dùng có thể vừa giải quyết việc trước mắt, vừa bồi đắp công nghệ năng lượng nội địa.
Từ sản phẩm ứng dụng đến tự chủ công nghệ
Liên kết hiệu quả còn cần sự tham gia của trường đại học và người lao động – những mắt xích thường bị xem nhẹ giữa phòng thí nghiệm và dây chuyền. Kỹ sư, công nhân vận hành nên phản hồi về độ bền, tính an toàn, khả năng bảo trì và điều kiện sử dụng của công nghệ thử nghiệm. Phản hồi đó giúp viện nghiên cứu chỉnh sửa thiết kế, còn doanh nghiệp xác định rõ giá trị ứng dụng trước khi mở rộng sản xuất. Đào tạo vì thế không thể tách khỏi dự án nghiên cứu: người học cần có cơ hội thực hành trên sản phẩm, quy trình và dữ liệu thật.
Viện Dầu khí Việt Nam đã xây dựng mô hình bản sao số bể trầm tích Cửu Long, tích hợp dữ liệu địa chất và địa vật lý trên diện tích hơn 12.000 km²; hướng nghiên cứu này mở đường cho ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong tìm kiếm, thăm dò, khai thác. Bốn sản phẩm, dịch vụ được nêu gồm hóa phẩm nâng cao hệ số thu hồi dầu, công nghệ phân tích địa hóa, anode hy sinh và dung dịch nanocarbon cho dầu nhờn đã mang về cho viện khoảng 200 tỷ đồng doanh thu. Thời gian tới, viện ưu tiên nâng hiệu quả tìm kiếm, thăm dò, khai thác; phát triển hóa phẩm, vật liệu, thiết bị trong nước; ứng dụng trí tuệ nhân tạo, bản sao số và dữ liệu; đồng thời nghiên cứu công nghệ phục vụ chuyển dịch năng lượng, giảm phát thải.
Tự chủ công nghệ không đồng nghĩa tự làm mọi thứ, mà là đủ năng lực lựa chọn, vận hành, sửa đổi và phát triển giải pháp phù hợp với điều kiện trong nước. Muốn đạt điều đó, đào tạo phải bám việc thật, viện nghiên cứu phải bắt đầu từ nhu cầu thật, còn doanh nghiệp phải dành chỗ cho thử nghiệm và tiếp nhận công nghệ. Khi người lao động được trao kỹ năng và kết quả nghiên cứu có đường vào sản xuất, an ninh năng lượng mới dựa trên năng lực nội sinh bền vững.
