Văn hóa là nguồn lực kinh tế, không chỉ là lĩnh vực cần bảo tồn
Công nghiệp văn hóa là lĩnh vực kinh tế tạo ra sản phẩm kết hợp văn hóa, sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ, qua đó biến bản sắc thành giá trị có thể lan tỏa và phát triển. Vì thế, bảo tồn và khai thác không nên bị đặt thành hai lựa chọn đối lập: một nền văn hóa sống được trong đời sống hôm nay mới có thể củng cố bản sắc và tạo sinh kế bền vững. Việt Nam có di sản phong phú, lực lượng trẻ và sức sáng tạo, nhưng những lợi thế này chưa được nối liền với sản xuất, kinh doanh và nhu cầu của công chúng. Điểm nghẽn không chỉ nằm ở vốn; còn có chuyện định giá tài sản trí tuệ, phát triển thị trường và giữ chân nhân tài. Muốn kinh tế văn hóa tăng trưởng, chính sách phải giúp một ý tưởng đi trọn hành trình từ sáng tạo đến phân phối, tiêu dùng và bảo vệ bản quyền. Giá trị văn hóa không dừng ở một tác phẩm mà còn nằm trong chuỗi hoạt động kinh tế mà tác phẩm có thể mở ra.
TP Hồ Chí Minh có người làm nghề, nhưng thiếu mắt xích kết nối
TP Hồ Chí Minh có đông nghệ sĩ, đơn vị sáng tạo và công chúng quan tâm văn hóa, nhưng những nguồn lực ấy chưa kết thành một hệ sinh thái vận hành liền mạch. Sân khấu là ví dụ rõ: nhiều đơn vị có năng lực sáng tạo, song lịch diễn thiếu ổn định, không gian phù hợp còn hạn chế, chi phí duy trì cao và việc tiếp cận khán giả chưa dễ. Hỗ trợ theo từng dự án cũng khó bảo đảm tác phẩm được nâng đỡ từ lúc hình thành đến khi đến với công chúng. Theo Sở Văn hóa và Thể thao, doanh nghiệp văn hóa chiếm gần 7,74% tổng số doanh nghiệp và đóng góp khoảng 5,7% GRDP của Thành phố. Con số này cho thấy nền móng kinh tế đã có, nhưng không thể đạt tham vọng lớn hơn bằng cách hỗ trợ từng hoạt động rời rạc. Thành phố cần nối sáng tạo với địa điểm biểu diễn, đào tạo, đầu tư ổn định, phân phối và phát triển khán giả; đồng thời đưa nghệ thuật đến trường học, để người dân không chỉ là người mua vé mà còn là một phần của thị trường văn hóa.
Thử nghiệm có kiểm soát để di sản và công nghệ gặp nhau
Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, hay sandbox, có thể cho phép doanh nghiệp và nhà sáng tạo kiểm chứng mô hình mới trước khi mở rộng; hợp tác công tư có thể giúp huy động nguồn lực để tạo không gian văn hóa, bảo tàng và thiết chế sáng tạo. Hai công cụ này chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng quy tắc bảo tồn, trách nhiệm giải trình và phương án chia sẻ lợi ích rõ ràng. Khai thác di sản không có nghĩa là thương mại hóa bằng mọi giá. Có thể cấp quyền sử dụng hình ảnh, thương hiệu di sản hoặc thử ứng dụng công nghệ trong giới thiệu lịch sử, nhưng nguồn thu và quyền khai thác phải gắn với nghĩa vụ bảo vệ giá trị gốc. Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đề cập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho các lĩnh vực như điện ảnh, âm nhạc, du lịch văn hóa, thiết kế, trò chơi điện tử và nội dung số. Thành phố cũng đang nghiên cứu thí điểm hợp tác công tư cho nhà hát, bảo tàng, trung tâm thể thao, cùng các ứng dụng công nghệ và trò chơi hóa phục vụ du lịch.
Đừng để nỗi lo về phim ngắn che khuất cơ hội
Sáng 31/10, tại phiên thảo luận của Quốc hội về kinh tế - xã hội, đại biểu Đỗ Chí Nghĩa nêu thực tế phim ngắn trên điện thoại đã trở thành thói quen xem của nhiều người, từ người trẻ đến người lớn tuổi. Một video vài phút cũng có thể là nơi khán giả trẻ lần đầu gặp một nhân vật lịch sử hoặc phong tục truyền thống. Đây là thay đổi trong cách tiếp nhận văn hóa, không phải lý do để mặc định mọi nội dung mới đều gây hại. Nội dung độc hại, bạo lực hay phản cảm cần được ngăn chặn. Nhưng nếu chính sách chỉ chăm chăm kiểm soát mặt trái, Việt Nam có thể bỏ lỡ cơ hội xây dựng lực lượng sản xuất, bảo vệ bản quyền và phát triển kênh phân phối nội dung trong nước. Phim ngắn, trò chơi điện tử và các định dạng số nên được nhìn như những cửa ngõ để văn hóa đến với công chúng, đồng thời là lĩnh vực cần tiêu chuẩn nội dung và trách nhiệm nền tảng. Bài toán không phải chọn giữa tự do sáng tạo và bảo vệ văn hóa, mà là thiết kế luật chơi để cả hai cùng tồn tại.
Từ thử nghiệm đến hệ sinh thái có sức cạnh tranh
Việc tiếp theo là biến định hướng thành cơ chế cụ thể: đặt hàng theo vòng đời tác phẩm, mở không gian hoạt động, đào tạo nhân lực, bảo vệ quyền tác giả và tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận tài sản văn hóa một cách có trách nhiệm. Thành phố đặt mục tiêu nâng tỷ trọng đóng góp của công nghiệp văn hóa lên 7–7,2% vào năm 2030. Muốn tiến gần mục tiêu ấy, cần đo hiệu quả bằng cả chất lượng tiếp cận văn hóa của người dân lẫn khả năng tạo việc làm, sản phẩm và nguồn thu bền vững. Văn hóa không thể chỉ được xem là khoản chi cần duy trì, cũng không nên bị ép thành hàng hóa bất chấp giá trị cốt lõi. Khi chính sách tạo được cầu nối giữa sáng tạo, di sản, công nghệ và thị trường, bản sắc có thể trở thành lợi thế cạnh tranh mà không đánh mất ý nghĩa cộng đồng. Đó là con đường để kinh tế văn hóa vừa tạo giá trị cao, vừa làm cho văn hóa Việt hiện diện sống động trong đời sống và trên các nền tảng mới.
