Cơ hội vàng: cầu xây dựng phục hồi nhưng không dành cho tất cả
Ngành xây dựng Việt Nam là tập hợp các doanh nghiệp và nhà thầu tham gia thiết kế, thi công hạ tầng và bất động sản, hiện đang bước vào giai đoạn cầu tăng mạnh nhờ giải ngân đầu tư công, thị trường nhà ở phục hồi và môi trường pháp lý thuận lợi hơn, nhưng lợi ích của cú tăng tốc này phân bổ rất không đồng đều giữa các nhóm doanh nghiệp trong ngành. Báo cáo cập nhật sáu tháng đầu năm của VIS Rating cho thấy GDP thực ngành xây dựng tăng từ 8,5% quý I lên 10,2% quý II, phản ánh tiến độ triển khai dự án được đẩy nhanh trên diện rộng. "Trong 6 tháng, vốn đầu tư công giải ngân đạt 357 nghìn tỷ đồng, tăng 12% so với cùng kỳ và hoàn thành 35,5% kế hoạch", theo VIS Rating. Nguồn cung căn hộ tại Hà Nội tăng 55%, TP.HCM tăng 78%, kéo backlog của các nhà thầu phình to. Bức tranh bề nổi là màu hồng: công việc nhiều hơn, hợp đồng dày hơn. Nhưng đằng sau đó là câu hỏi khó: ai đủ sức biến cơ hội thành dòng tiền, ai sẽ bị loại khỏi cuộc chơi?
Chi phí xây dựng tăng: biên lợi nhuận bị bào mòn, năng lực quản trị lên bàn cân
Điểm nghịch lý lớn nhất của ngành xây dựng Việt Nam hiện nay là cầu tăng nhưng lợi nhuận không tăng tương ứng, thậm chí biên lợi nhuận còn đi xuống. Chi phí xây dựng tăng nhanh: giá thép xây dựng tăng 8–10%, xi măng tăng 3–4%, cùng với chi phí nhân công đi lên. Những con số này không chỉ là biến động giá đơn thuần, mà là phép thử trực diện với năng lực quản trị của doanh nghiệp. Khi hợp đồng được ký trước, giá đầu vào leo thang sau, nhà thầu nào kiểm soát tốt tiến độ, điều khoản điều chỉnh giá và mua vật liệu theo quy mô lớn sẽ có khả năng hấp thụ chi phí, giữ lại biên lợi nhuận. Ngược lại, nhà thầu nhỏ, nhận việc bằng mọi giá, ký hợp đồng cố định và thiếu năng lực dự báo dễ bị kẹt trong các gói thầu lợi nhuận thấp hoặc âm. Việc 16/30 doanh nghiệp xây dựng niêm yết ghi nhận biên lợi nhuận gộp giảm trong quý II là tín hiệu rõ ràng cho thấy cuộc sàng lọc đã bắt đầu ngay trong nội ngành.
Dòng vốn và nợ vay: ngân hàng chọn lọc, trái phiếu trầm lắng
Trong môi trường chi phí vốn không còn rẻ, dòng tín dụng trở thành đường biên phân định giữa doanh nghiệp có thể tăng tốc và doanh nghiệp buộc phải phanh gấp. Dư nợ tín dụng đối với ngành xây dựng đến cuối tháng 6 chỉ tăng 6,36% so với cuối năm trước, thấp hơn mức tăng 8,37% của toàn hệ thống, và vẫn chỉ chiếm khoảng 7,4% tổng dư nợ nền kinh tế. Đây là bằng chứng cho thấy ngân hàng vẫn cung cấp vốn nhưng ngày càng chọn lọc, ưu tiên nhà thầu có hồ sơ tín nhiệm tốt, dòng tiền rõ ràng, dự án minh bạch. Trong khi đó, kênh trái phiếu doanh nghiệp hầu như không mở thêm cửa: nửa đầu năm chỉ có khoảng 1.525 tỷ đồng trái phiếu từ vài tổ chức quen thuộc, chủ yếu để bổ sung vốn lưu động và tái cơ cấu nợ, không phải để mở rộng đầu tư. Kết quả là các doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy cao bị kẹp giữa chi phí lãi vay tăng và khả năng tiếp cận vốn giảm, kéo theo áp lực trả nợ ngày càng trực diện và mức độ tín nhiệm doanh nghiệp bị phân hóa mạnh.
Phân hóa năng lực hấp thụ chi phí: cuộc chơi nghiêng về nhà thầu lớn
Dữ liệu doanh thu cho thấy cơ hội của ngành xây dựng Việt Nam không trải đều mà nghiêng rõ về phía nhà thầu lớn. Doanh thu toàn ngành tăng 12,3% so với cùng kỳ trong 6 tháng, nhưng phần tăng này chủ yếu đến từ nhóm doanh nghiệp quy mô lớn và trung bình; nhiều nhà thầu nhỏ lại suy giảm doanh thu. Lý do nằm ở năng lực hấp thụ chi phí và nợ vay. Các nhà thầu lớn có khả năng chọn dự án tốt, áp dụng quy trình thi công chuẩn, đàm phán điều khoản thanh toán và mua vật liệu với khối lượng lớn, nên chịu được biên lợi nhuận thu hẹp tốt hơn. Ngược lại, nhóm nhỏ thường phụ thuộc vào vài chủ đầu tư, bị ép giá, vốn mỏng, phải vay nhiều, nên khi chi phí xây dựng tăng và chi phí lãi vay leo thang, họ bị đánh thẳng vào dòng tiền. Dòng tiền yếu đồng nghĩa khả năng chuyển hóa backlog thành doanh thu và lợi nhuận bị hạn chế, từ đó tín nhiệm doanh nghiệp xấu đi. Trong bối cảnh này, việc một số tên tuổi duy trì được xếp hạng tín nhiệm ổn định chỉ càng nhấn mạnh rằng thị trường đang định giá lại rủi ro và thưởng cho những hồ sơ tài chính lành mạnh.
