Rà soát sách giáo khoa là gì và vì sao phải bàn về giá trị văn hoá?
Rà soát sách giáo khoa là quá trình xem lại toàn bộ chương trình và nội dung dạy học để loại bỏ phần quá tải, chỉnh sửa những điểm bất cập, đồng thời bổ sung các tri thức và giá trị văn hoá – lịch sử cốt lõi cần thiết cho sự hình thành nhân cách và bản sắc của thế hệ học sinh. Rà soát chương trình, sách giáo khoa không chỉ để giảm tải kiến thức, mà còn để xác lập những giá trị văn hóa, lịch sử cần được trao truyền cho thế hệ trẻ. Vấn đề không phải là “cắt bớt cho nhẹ”, mà là trả lời câu hỏi: chúng ta muốn con em mình nhớ, hiểu và tự hào điều gì về nguồn cội, về cộng đồng, về đất nước khi bước ra thế giới rộng mở.
Chiều 21/9/2026, Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì cuộc họp về cung ứng sách giáo khoa cho năm học 2026–2027, đồng thời yêu cầu rà soát kỹ chương trình giáo dục phổ thông, nhất là các tác giả, bổ sung nhân vật lịch sử, tiền bối cách mạng và các giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống dân tộc. Đây không chỉ là một động tác kỹ thuật, mà là thông điệp chính trị – văn hoá rõ ràng: sách giáo khoa mới phải vừa giảm áp lực học tập, vừa làm giàu nền tảng văn hoá chung của thế hệ trẻ.
Giảm tải kiến thức không đồng nghĩa hạ thấp yêu cầu học tập
Hiếm có chủ đề giáo dục nào khiến xã hội phải quay lại tranh luận nhiều lần như câu chuyện chương trình, sách giáo khoa và áp lực học tập của học sinh. Mỗi lần bàn đến giảm tải kiến thức, lập tức xuất hiện hai luồng lo lắng: phụ huynh sợ con học quá nặng, trong khi giới chuyên môn sợ chương trình bị “rỗng” đi. Thực chất, điều cần điều chỉnh không phải là số trang sách đơn thuần, mà là chất lượng và ý nghĩa của từng yêu cầu học tập. Nói đến giảm tải, điều đầu tiên cần tránh là đồng nhất “ít kiến thức hơn” với “giáo dục tốt hơn”.
Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu khẩn trương rà soát, nghiên cứu, xem xét điều chỉnh Chương trình giáo dục phổ thông theo hướng giảm tải, đồng thời hoàn thiện sách giáo khoa theo hướng thiết thực, hiệu quả, báo cáo kết quả trong tháng 12/2026. Một nền giáo dục tốt không phải là nơi học sinh không còn thấy khó, mà là nơi mọi nỗ lực học tập đều mang lại giá trị phát triển tư duy và nhân cách. Nếu cứ gặp khó là cắt bỏ kiến thức thì rất dễ rơi vào nghịch lý: thay vì đầu tư để nâng năng lực dạy và học, chúng ta lại hạ thấp yêu cầu, biến giảm tải thành giảm cơ hội phát triển cho học sinh.
Giữ ký ức lịch sử và giá trị văn hoá ngay trong từng trang sách
Điểm đáng chú ý trong chỉ đạo mới là nhấn mạnh bổ sung nhân vật lịch sử, tiền bối cách mạng và các giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống dân tộc vào chương trình và sách giáo khoa. ở đây, tranh luận không phải là “thêm bao nhiêu tên người, bao nhiêu sự kiện”, mà là cách kể và cách chọn. Giảm tải không có nghĩa là làm cho chương trình nghèo đi; ngược lại, đó phải là quá trình loại bỏ những phần kiến thức quá chuyên sâu, gây áp lực không cần thiết để dành “đất” cho những tri thức nền tảng, những kỹ năng thiết yếu và những giá trị có khả năng hình thành nhân cách.
Một nhân vật lịch sử chỉ thực sự sống trong tâm trí học sinh khi câu chuyện về họ gắn với những giá trị cụ thể: lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm, sự hy sinh, nghị lực, trí tuệ, ý thức phụng sự cộng đồng. Lịch sử cần được kể bằng những con người cụ thể và những câu chuyện có sức thuyết phục, để học sinh nhìn thấy con người phía sau sự kiện, chứ không chỉ là mốc thời gian. Trong đó, giáo dục lịch sử, văn hóa, đạo đức, lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến không nên được xem như phần bổ sung bên lề; đó phải là một cấu phần của giáo dục con người. Nếu sách giáo khoa mới bỏ quên những ký ức chung ấy, chúng ta đang để những giá trị cần nhớ đứng ngoài trang sách.
Giảm áp lực học tập là thay đổi văn hoá học, không chỉ sửa vài bài trong sách
Thực tế cho thấy, nếu chỉ sửa sách giáo khoa mà không chạm vào cách dạy, cách kiểm tra, thi cử và tuyển sinh, thì áp lực học tập chỉ chuyển từ chỗ này sang chỗ khác. Chương trình có thể được tinh giản trên giấy, nhưng nếu đề thi vẫn đòi hỏi kiến thức vượt chuẩn, nếu tuyển sinh vẫn là cuộc đua bằng những nội dung ngày càng khó, nếu phụ huynh vẫn coi điểm số là thước đo thành công duy nhất, học sinh vẫn sẽ phải học thêm, vẫn sống trong trạng thái “học để đối phó”. Khi ấy, giảm tải chương trình chưa chắc đã giảm tải cuộc sống.
Một đứa trẻ hôm nay có thể có rất nhiều giờ học nhưng rất ít thời gian đọc một cuốn sách mình thích, có thể làm hàng trăm bài tập nhưng hiếm khi được đặt một câu hỏi không có sẵn đáp án. Nếu vậy, điều cần giảm không chỉ là số trang sách, số bài tập hay số tiết học, mà còn là văn hóa học để đối phó. Ngược lại, điều cần tăng là văn hóa đọc, văn hóa tự học, văn hóa đặt câu hỏi, thực hành, trải nghiệm và suy luận. Nghị quyết 71-NQ/TW đã nhấn mạnh yêu cầu “học đi đôi với hành”, lý thuyết gắn với thực tiễn và giáo dục hài hòa giữa tính toàn diện với chuyên sâu; muốn vậy, mọi mắt xích từ chương trình, sách giáo khoa mới, giáo viên đến thi cử đều phải cùng thay đổi.
Một bộ sách chung, một nền tảng giá trị chung cho thế hệ trẻ
Rà soát sách giáo khoa lần này không chỉ giải quyết những bất cập ngắn hạn. Mục tiêu được đặt ra là hoàn thiện một bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông sử dụng thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2028–2029. Xa hơn, mục tiêu miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh trên toàn quốc từ năm học 2029–2030, nếu điều kiện cho phép thực hiện sớm hơn, cho thấy yêu cầu bảo đảm công bằng trong tiếp cận tri thức. Đây là định hướng cải cách giáo dục có tầm dài hạn, khi sách giáo khoa được xem như nền tảng tri thức chung chứ không phải gánh nặng tài chính của từng gia đình.
Sách giáo khoa trước hết phải bảo đảm chất lượng dạy và học, giảm áp lực thi cử, dạy thêm, học thêm; nhưng ở góc độ rộng hơn, nó còn có vai trò tạo dựng một nền tảng tri thức chung cho hàng triệu học sinh trên cả nước. Một nền giáo dục trưởng thành phải có khả năng tự sửa mình. Lần rà soát này sẽ chỉ có ý nghĩa nếu chúng ta dám đồng thời làm hai việc: cắt bỏ những nội dung gây quá tải kiến thức và văn hóa học để đối phó, nhưng kiên quyết giữ, thậm chí làm nổi bật hơn, những giá trị văn hoá, lịch sử thiết yếu. Khi đó, sách giáo khoa mới không chỉ nhẹ hơn về dung lượng, mà còn “nặng” hơn về ý nghĩa với cả một thế hệ.
