Giáo dục STEM: Từ khẩu hiệu “thời thượng” đến yêu cầu không gây áp lực
Giáo dục STEM là cách tổ chức dạy học tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán, trong đó học sinh sử dụng kiến thức liên môn để giải quyết vấn đề thực tiễn, phát triển năng lực số, tư duy đổi mới và định hướng nghề nghiệp, nhưng không được biến thành một gánh nặng học thêm hay cuộc đua thành tích mới.
Ngày 8/10, Bộ Giáo dục và Đào tạo thông tin đã ban hành Thông tư 86/2026/TT-BGDĐT ngày 30/9/2026, quy định tổ chức hoạt động giáo dục STEM trong giáo dục phổ thông. Việc ban hành văn bản riêng cho STEM không phải để “thêm việc” cho nhà trường, mà để chặn từ gốc xu hướng biến STEM thành phong trào hình thức, thi đua giải thưởng, dự án rồi đổ lên vai giáo viên và học sinh. Điểm nhấn mạnh nhất là thông điệp giáo dục STEM không áp lực, không tạo thêm quá tải học tập học sinh, dù STEM đang được xem là chìa khóa cho nguồn nhân lực số trong tương lai.
Những “lằn ranh đỏ”: Không môn học mới, không sổ sách, không đầu điểm riêng
Cốt lõi của Thông tư 86/2026 Bộ Giáo dục là vạch ra những lằn ranh rất rõ: STEM không được phép trở thành một môn học bắt buộc hay hoạt động giáo dục thêm tách rời chương trình chính khóa. Thông tư xác định giáo dục STEM không làm phát sinh môn học, hoạt động giáo dục bắt buộc và không quy định thêm thời lượng học tập bắt buộc. Đây là điểm mấu chốt để ngăn tình trạng quá tải học tập học sinh từng bị phàn nàn khi mỗi lần có “phong trào mới” xuất hiện.
Quan trọng hơn, văn bản mới cấm ghi sổ sách riêng, đầu điểm riêng hay hồ sơ riêng cho hoạt động STEM. Khi không còn đầu điểm, không còn cột thi đua riêng, STEM buộc phải quay về đúng bản chất: hoạt động học tích hợp vào môn học và hoạt động giáo dục hiện có. Nội dung STEM được đưa thẳng vào kế hoạch giáo dục của nhà trường, kế hoạch dạy học môn học, hoạt động giáo dục và kế hoạch bài dạy, không yêu cầu xây dựng kế hoạch riêng. Nói cách khác, nhà trường không thể biến STEM thành “dự án bên lề” để trưng bày, mà phải là STEM linh hoạt thực chất trong từng giờ học.
STEM tích hợp và linh hoạt: Không gian, hình thức và thiết bị được nới rộng
Thông tư 86/2026 không bó hẹp STEM trong bốn bức tường lớp học mà mở ra ba nhóm hoạt động STEM tích hợp: bài học STEM, hoạt động trải nghiệm STEM và hoạt động nghiên cứu khoa học, kỹ thuật của học sinh. Hoạt động trải nghiệm theo nhu cầu người học được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, tránh việc ép buộc tham gia để đủ chỉ tiêu phong trào. Nội dung có thể triển khai qua khám phá khoa học, thiết kế kỹ thuật, lập trình, robot, dữ liệu, AI, IoT và cả STEAM – tích hợp thêm nghệ thuật và nhân văn.
Không gian tổ chức được mở rộng tới cơ sở sản xuất, trường đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng và các địa điểm phù hợp khác, miễn bảo đảm an toàn và mục tiêu giáo dục. Về thiết bị, Thông tư yêu cầu ưu tiên khai thác cơ sở vật chất hiện có, không bắt buộc phải có phòng STEM riêng hay mua một danh mục thiết bị mới mới được tổ chức giáo dục STEM. Danh mục thiết bị kèm theo chỉ mang tính khung định hướng, không phải chuẩn tối thiểu và không bắt buộc trang bị đồng loạt, nhằm tránh lãng phí, chạy theo phong trào đầu tư phòng học “đẹp nhưng ít dùng”.
Cân bằng kỹ năng số và sức khỏe: Thách thức trong lớp học và quản lý
Thông tư mới hướng tới giáo dục STEM không áp lực, nhưng để biến khẩu hiệu thành thực tế sẽ không dễ. Học sinh đang chịu nhiều lớp bài tập, kiểm tra, kỳ vọng điểm số; chỉ cần một chỉ đạo triển khai thiếu tinh tế, STEM sẽ lại bị “gắn” thêm vào gánh nặng cũ thay vì thay đổi cách học. Thông tư yêu cầu khi ứng dụng AI trong dạy và học STEM phải bảo đảm an toàn, có trách nhiệm, minh bạch, trung thực và phù hợp với lứa tuổi; học sinh phải kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình, giáo viên chịu trách nhiệm chuyên môn cho nội dung có hỗ trợ công nghệ. Nếu thực hiện máy móc, yêu cầu này dễ biến thành thêm thủ tục, thay vì rèn thói quen học tập trung thực và có tư duy phản biện.
Trong quản lý, một rủi ro khác là biến ngày hội, cuộc thi, giao lưu STEM thành tiêu chí thi đua mới. Thông tư đã nói rõ: đây không phải điều kiện bắt buộc và không lấy số lượng sản phẩm, dự án, giải thưởng làm tiêu chí thi đua bắt buộc. Tuy nhiên, thói quen chạy theo thành tích của một số cơ sở có thể làm lệch tinh thần này. Để bảo vệ sức khỏe học sinh và giáo viên, lãnh đạo nhà trường cần chủ động rà soát mọi kế hoạch STEM: nếu hoạt động nào không gắn rõ với mục tiêu học tập, tăng áp lực hoặc đòi hỏi học sinh làm thêm ngoài giờ quá nhiều thì phải mạnh dạn cắt bỏ.
Nhà trường nên làm gì để STEM thực chất mà không quá tải?
Thông tư 86/2026 chỉ là khung pháp lý; việc STEM linh hoạt thực chất hay biến tướng thành phong trào vẫn phụ thuộc vào cách từng trường triển khai. Thông tư khuyến khích nhà trường kết nối với các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, gia đình và cộng đồng, nhưng không yêu cầu phải có đủ mọi thành phần của một “hệ sinh thái STEM” mới được tổ chức hoạt động. Điều này trao quyền chủ động: trường nhỏ vẫn có thể triển khai STEM bằng những dự án gắn với đời sống địa phương, không cần chờ mô hình hoành tráng.
Ở tầm hệ thống, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo rà soát, cập nhật Chương trình giáo dục phổ thông theo hướng tăng thời lượng các môn khoa học, công nghệ, tin học, nghệ thuật và tích hợp kiến thức về năng lực số, AI vào chương trình. Với từng trường, hướng đi hợp lý là: tích hợp STEM vào các bài học hiện có thay vì mở thêm lớp; ưu tiên chất lượng một vài chủ đề gắn thực tế hơn là dàn trải; và coi sức khỏe, thời gian nghỉ ngơi của học sinh và giáo viên là tiêu chí bắt buộc khi thiết kế kế hoạch. Nếu giữ vững những nguyên tắc đó, giáo dục STEM không áp lực sẽ là khả thi, thay vì chỉ dừng ở khẩu hiệu.
