Trải nghiệm làm gốm: từ thú vui cuối tuần đến mô hình cứu nghề
Trải nghiệm làm gốm là loại hình du lịch thủ công trong đó du khách trực tiếp tham quan xưởng, tìm hiểu quy trình chế tác, tự tay tạo hình và trang trí sản phẩm gốm, qua đó kết nối với làng nghề gốm truyền thống và góp phần bảo tồn di sản gốm bằng chính sự hiện diện và chi tiêu của mình. Một ngày cuối tuần trên đường đất đỏ Lò Lu, phường Chánh Hiệp, người viết tìm đến hai xưởng Nam Long và Việt Long – nơi nghề gốm Bình Dương cũ đang được giữ lửa bằng mô hình kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm. Đây không còn là chuyến tham quan “xem cho biết”, mà là phép thử cho một hướng đi mới: biến câu chuyện đất – lửa – người thợ thành sản phẩm du lịch văn hóa có giá trị kinh tế. Nếu coi du lịch là ngành công nghiệp không khói, thì những lò rồng, lò gas ở Bình Dương đang âm thầm trở thành nhà máy sản xuất ký ức và sự trân trọng đối với thủ công truyền thống.
Nỗi lo mất nghề và bước ngoặt mang tên du lịch thủ công
Lái Thiêu, Tân Phước Khánh, Chánh Nghĩa từng là những cái tên gắn với lu, khạp, chậu cây, chén bát, heo đất – cả một hệ sinh thái làng nghề gốm truyền thống quanh Bình Dương. Nhưng khi lớp thợ lành nghề dần bước sang tuổi xế chiều, còn người trẻ ít mặn mà với nghề, bài toán kế nghiệp trở nên bế tắc. Trong bối cảnh sản xuất hàng loạt và đồ công nghiệp lấn át, việc chỉ trông vào bán sản phẩm là con đường cụt. Chính vì vậy, một số cơ sở đã chủ động chuyển hướng sang du lịch thủ công, mở cửa xưởng, đón khách tham quan, cho trải nghiệm làm gốm như Nam Long và Việt Long trên đường Lò Lu. Đây là quyết định mang tính phản biện với mô hình sản xuất giá rẻ: thay vì cạnh tranh bằng số lượng, họ chọn bán trải nghiệm, bán câu chuyện nghề. Nếu không có bước ngoặt này, nhiều lò gốm có lẽ đã âm thầm tắt lửa.
Chạm vào đất, gặp người thợ: cách thế hệ trẻ kết nối di sản
Điểm mạnh nhất của mô hình du lịch thủ công là khả năng kéo thế hệ trẻ trở lại với di sản gốm. Tại xưởng Việt Long, hành trình bắt đầu từ việc quan sát quy trình sản xuất, cách tạo hình và nung sản phẩm, rồi kết thúc bằng phần thực hành ngay trên bàn xoay. Sau khi tham quan, du khách được trải nghiệm tự tay làm gốm dưới sự hướng dẫn của nhân viên xưởng; trẻ em còn được vẽ lên sản phẩm, biến món đồ thành ký ức cá nhân. Những người trẻ như chị Nguyễn Kiều Giang và Phương Anh thừa nhận chỉ khi đứng trong xưởng, nhìn người thợ xử lý đất, pha men, họ mới hiểu công sức phía sau một chiếc chén hay cái chum. Một món đồ do du khách tự tay thực hiện có ý nghĩa hơn nhiều khi họ hiểu được nguồn gốc, kỹ thuật chế tác và câu chuyện đời nghề của nghệ nhân. Nếu muốn bảo tồn di sản gốm, không thể chỉ trưng bày sản phẩm; phải để người trẻ chạm tay vào đất và nghe tiếng nói của người thợ.
Kết hợp lò rồng và lò gas: bảo tồn di sản gốm bằng mô hình lai
Điều đáng chú ý ở Bình Dương là cách các xưởng không chọn giữa truyền thống và hiện đại, mà kết hợp cả hai để bảo tồn di sản gốm. Nam Long gần như giữ nguyên phương thức sản xuất thủ công, phục dựng lò rồng, sản xuất gạch, ngói mang hoa văn hoa sen, hoa cúc thời Lý, Trần và gạch xây không trát phục vụ kiến trúc cổ. Những sản phẩm này đã xuất hiện trong các công trình phục dựng như lăng mộ Thái hậu Từ Dũ ở Huế hay đường làng Cổ Loa tại Đông Anh, cho thấy kỹ thuật làm gốm truyền thống vẫn có chỗ đứng trong việc gìn giữ dấu ấn kiến trúc, văn hóa. Song song, Việt Long phát triển chén bát Bình Dương và gốm sứ công nghệ cao với hệ thống lò gas hiện đại, đồng thời bố trí khu trưng bày và không gian thực hành cho khách. Nghề gốm Bình Dương vì thế đang vận hành như một mô hình lai: kết hợp kinh nghiệm truyền thống với công nghệ hiện đại để phát triển sản xuất, đồng thời mở cửa cho du lịch trải nghiệm.
Du lịch trải nghiệm: lối thoát bền vững nhưng không tự động
Không nên lãng mạn hóa du lịch trải nghiệm như chiếc đũa thần, nhưng rõ ràng đây là lối thoát khả thi cho làng nghề gốm truyền thống. Trải nghiệm tự tay làm gốm phù hợp với nhiều nhóm khách, từ học sinh, gia đình đến khách quốc tế; đồng thời mở thêm kênh giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm ngay tại làng nghề, khi khách có thể chọn mua sau khi chứng kiến quá trình sản xuất. Chính những trải nghiệm thực tế như vậy đang biến các làng gốm thành điểm đến trong chương trình du lịch văn hóa, thay vì chỉ là nơi sản xuất hàng loạt. Tuy nhiên, để hướng đi này bền vững, các xưởng cần kết nối với doanh nghiệp lữ hành, dịch vụ địa phương, được đào tạo kỹ năng đón khách, thuyết minh và tạo điều kiện để người thợ tham gia trực tiếp vào hoạt động du lịch. Một phần nguồn thu từ du lịch phải quay lại bảo tồn lò gốm, lưu giữ mẫu cổ, cải thiện cảnh quan. Nếu làm được, du lịch thủ công sẽ không chỉ cứu vãn sinh kế, mà còn giúp di sản gốm sống tiếp trong đời sống đương đại, thay vì nằm yên trong bảo tàng.
