Từ danh hiệu thủ công sáng tạo đến tham vọng biến di sản thành động lực phát triển
Bát Tràng thủ công sáng tạo là cách gọi một làng nghề gốm truyền thống ở ngoại ô Hà Nội, đã trở thành thành viên mạng lưới thành phố sáng tạo và đang chủ động kết hợp kỹ thuật làm gốm cổ truyền với tư duy thiết kế, du lịch trải nghiệm gốm và nghệ thuật đương đại để vừa bảo tồn di sản làng gốm, vừa tạo giá trị kinh tế mới cho cộng đồng địa phương. Việc Bát Tràng chính thức gia nhập Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo từ năm 2025 không phải câu chuyện danh hiệu đơn thuần, mà là bước chuyển về tư duy phát triển. Nếu trước đây làng gốm chủ yếu sản xuất hàng hóa cho thị trường, thì nay không gian làng, câu chuyện nghề, con người và sản phẩm được thiết kế như một hệ sinh thái trải nghiệm văn hóa. Chính sự thay đổi này đặt Bát Tràng vào nhóm những cộng đồng di sản chọn con đường sáng tạo để tồn tại trong đời sống hiện đại, thay vì đóng khung mình trong vai “bảo tàng sống” tĩnh tại.
Làng nghề như một sản phẩm du lịch: từ bàn xoay gốm đến lò bầu cổ
Cách trung tâm Hà Nội khoảng 20 km, Bát Tràng nhiều thế hệ gắn đời sống với nghề gốm, từ tạo hình, vẽ tay đến những dòng men đặc trưng vẫn được lưu giữ và truyền dạy mỗi ngày. Danh vị trong mạng lưới thành phố sáng tạo buộc làng nghề phải trả lời câu hỏi quan trọng: làm sao để di sản làng gốm không bị đông cứng trong hình ảnh khu chợ chuyên bán đồ gốm, mà trở thành một không gian học tập và thực hành thủ công cho du khách. Câu trả lời đang hiện ra qua cách người dân coi chính làng nghề là một sản phẩm du lịch. Chiếc lò bầu cổ duy nhất mang tên “Lò Sông Hồng B” nay được tổ chức thành điểm tham quan, nơi học sinh, sinh viên được đưa đến trong các buổi ngoại khóa để tìm hiểu lịch sử và nghệ thuật thủ công truyền thống của dân tộc. Di sản làng gốm vì thế không còn là “vật chứng” quá khứ, mà là lớp học mở cho thế hệ mới.
Du lịch trải nghiệm gốm: khi người thợ và du khách cùng tạo ra giá trị
Trong bối cảnh mạng lưới thành phố sáng tạo coi trải nghiệm là trọng tâm, Bát Tràng đang chuyển biến rõ rệt về cách làm du lịch. Người đến làng không chỉ để mua ấm chén hay đồ trang trí, mà muốn nghe câu chuyện và tận tay tham gia quá trình tạo ra sản phẩm. Theo chị Thu Hường, hiện mỗi ngày Trung tâm Tinh hoa Làng nghề Việt – còn được biết đến như Bảo tàng Gốm Bát Tràng – đón từ 5 đến 10 đoàn khách theo tour và khách lẻ đến tham quan, trải nghiệm gốm. Người thợ không còn đứng sau quầy bán hàng, mà làm việc ngay trong không gian mở, cho du khách quan sát cách tạo hình, trang trí, rồi hướng dẫn họ tự vuốt, vẽ, chờ sản phẩm được nung để mang về sử dụng. Mối quan hệ giữa du khách và món đồ gốm vì thế thay đổi: sản phẩm không chỉ là vật dụng, mà là ký ức cá nhân, là kết quả của một trải nghiệm văn hóa nhiều lớp.
Bảo tàng gốm Minh Long và mô hình không gian học tập – trải nghiệm mở
Để thấy rõ tiềm năng của mô hình du lịch trải nghiệm gốm, có thể nhìn vào bảo tàng gốm Minh Long – một không gian khác đang đi cùng hướng với Bát Tràng. Nằm trên khu đất rộng 120.000m² tại phường Thuận An, Thành phố Hồ Chí Minh, bảo tàng được tổ chức thành bốn khu tham quan liên kết. Khác với kiểu trưng bày tĩnh, nơi đây cho phép du khách trực tiếp vuốt gốm trên bàn xoay, trang trí sản phẩm và tìm hiểu quy trình chế tác. Khách tham quan đi theo một hành trình liền mạch, kết hợp hiện vật, không gian trải nghiệm và cảnh quan. Bảo tàng gốm Minh Long mở cửa từ 8h đến 16h30 hằng ngày, hướng tới công chúng rộng rãi, đặc biệt là giới trẻ, với mục tiêu không chỉ lưu giữ giá trị nghệ thuật gốm mà tạo môi trường để người trẻ học, thực hành và cảm nhận sâu hơn về nghề. Chính mô hình này củng cố luận điểm: bảo tồn di sản gốm hiệu quả nhất là khi biến nơi lưu giữ thành không gian sống và học tập.
“Thanh âm Gốm”: âm nhạc và nghệ thuật đương đại đánh thức di sản sống
Không dừng ở trải nghiệm thủ công, Bát Tràng còn thử nghiệm cách kể lại di sản bằng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Tối 19/9, chương trình “Thanh âm Gốm” khai mạc tại Nhà Văn hóa thôn Bát Tràng trong khuôn khổ Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II, lấy cảm hứng từ ba yếu tố Đất – Nước – Lửa. Từ đất, nước, lửa và bàn tay người thợ, câu chuyện về làng gốm được chuyển hóa thành âm nhạc, sắp đặt, trình diễn, đưa khán giả bước vào không gian một làng nghề lâu đời nơi mỗi sản phẩm lưu giữ dấu ấn của nhiều thế hệ nghệ nhân. Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà nhấn mạnh rằng tại Bát Tràng, di sản không chỉ nằm trong hiện vật hoàn thành mà vẫn đang được tạo tác, trao truyền mỗi ngày. “Thanh âm Gốm” đặt nghề truyền thống vào đối thoại với nghệ thuật đương đại, mở rộng cách công chúng cảm nhận di sản: từ món đồ gốm cụ thể đến câu chuyện đất, người và sáng tạo của vùng ven sông Hồng. Đây là bước đi táo bạo nhưng cần thiết nếu Bát Tràng muốn giữ mình trong trí nhớ của thế hệ trẻ.
Kết luận: Di sản phải sống để có thể sáng tạo và phát triển bền vững
Bát Tràng bước vào mạng lưới thành phố sáng tạo không phải để treo thêm một tấm biển danh hiệu, mà để tự định nghĩa lại cách sống với di sản. Từ việc coi làng nghề là một sản phẩm du lịch, mở không gian học tập tại lò bầu cổ, xây dựng Bảo tàng Gốm Bát Tràng như điểm du lịch trải nghiệm gốm, cho đến đối thoại với âm nhạc và nghệ thuật đương đại qua “Thanh âm Gốm”, làng gốm đã chứng tỏ rằng bảo tồn không đồng nghĩa với bảo quản nguyên trạng. Di sản làng gốm chỉ có cơ hội tồn tại lâu dài khi người thợ dám thay đổi tư duy sản phẩm, doanh nghiệp dám mở cửa, và chính quyền chấp nhận để nghệ thuật mới chạm vào ký ức cũ. Trong bức tranh ấy, mô hình bảo tàng gốm Minh Long – một không gian rộng 120.000m² được xây dựng như hành trình trải nghiệm – là minh chứng ở quy mô khác cho cùng triết lý: “Essence from the Earth – Exquisite Craftsmanship from the People”. Nếu Bát Tràng tiếp tục đi tới trên con đường này, danh hiệu thủ công sáng tạo sẽ không chỉ là một huy chương, mà là nền tảng cho một chiến lược phát triển văn hóa – kinh tế bền vững.
