Phủ xanh trụ cầu: định nghĩa một bước chuyển trong tư duy hạ tầng xanh
Phủ xanh trụ cầu và hầm chui là chiến lược dùng cây leo, cây rủ bám vào các kết cấu giao thông sẵn có như trụ đường sắt trên cao, cầu vượt, thành hầm và nhà chờ xe buýt để tạo thêm mảng xanh đô thị mà không cần mở rộng quỹ đất công cộng, đồng thời cải thiện cảnh quan và chất lượng không gian đường phố cho người dân thành phố. Điểm đáng nói ở bước đi này của Hà Nội là thành phố chấp nhận thay đổi cách nhìn về hạ tầng: không coi trụ cầu, hầm chui chỉ là khối bê tông khô cứng mà là “giá đỡ” cho cây xanh. Sở Xây dựng đã yêu cầu các đơn vị thiết kế, cải tạo cây để tăng mảng xanh trên một loạt công trình hạ tầng kỹ thuật đô thị, mở đầu bằng việc thí điểm tại 3 trụ đường sắt trên cao ở Nguyễn Trãi, hầm chui Lê Văn Lương – Tố Hữu, cầu vượt Lê Văn Lương – Láng Hạ và 3 nhà chờ xe buýt trung tâm. Trong bối cảnh quỹ đất công cộng hạn chế, phủ xanh trụ cầu là một lựa chọn mang tính chiến lược hơn là thử nghiệm mang tính trang trí. Thay vì tiếp tục đi tìm những mét vuông đất hiếm hoi cho công viên, thành phố bắt đầu khai thác các bề mặt đứng, ngang vốn bị bỏ quên. Nếu làm tốt, đây có thể trở thành nền tảng cho một dạng hạ tầng xanh Hà Nội đặc trưng, kết hợp giữa kỹ thuật giao thông và sinh thái đô thị.
Thí điểm trên Nguyễn Trãi và Lê Văn Lương: kỹ thuật để cây leo công trình giao thông mà không đánh đổi an toàn
Điều khiến nhiều người dân thấp thỏm là bài toán an toàn khi phủ xanh trụ cầu, đặc biệt các trụ đường sắt trên cao trên tuyến Nguyễn Trãi với khoảng cách từ mặt đất đến đáy gối cầu khoảng 5,3 m. Ở đây, phương án kỹ thuật đã lựa chọn hướng đi thận trọng: dựng hệ khung giàn thép dạng gông ôm quanh thân trụ nhưng tuyệt đối không khoan, đục vào kết cấu bê tông, đồng thời giữ một khoảng hở với bề mặt trụ để cây phát triển và vẫn kiểm tra, bảo dưỡng dễ dàng. Một phát biểu có thể trích dẫn ở giai đoạn này là: “Ba trụ đường sắt trên cao trên đường Nguyễn Trãi được lắp khung giàn thép cách bề mặt bê tông một khoảng phù hợp, phạm vi phủ xanh không được vươn lên xà mũ, dầm cầu hay che khuất thiết bị kỹ thuật.” Tại cầu vượt Lê Văn Lương – Láng Hạ, thành phố thử nghiệm 200 m2 giàn cây leo ở phần tường chân cầu, chia khoang theo kiến trúc, tận dụng dải đất hiện trạng để trồng cây rồi dẫn theo giàn thép. Đây là vị trí thuận lợi hơn về thi công và chăm sóc, cho phép đánh giá hiệu quả cây leo công trình giao thông trong điều kiện ít rủi ro. Nếu hệ thống này chứng minh được khả năng chịu nắng, khói bụi và bảo trì thấp, nó sẽ là bằng chứng mạnh mẽ ủng hộ việc mở rộng mô hình phủ xanh trụ cầu trên khắp mạng lưới giao thông trên cao.
Hầm chui và nhà chờ xe buýt: biến điểm ngột ngạt thành mảng xanh đô thị thân thiện
Những vị trí ngột ngạt nhất trong thành phố – hầm chui, điểm dừng xe buýt – lại đang được chọn làm nơi thử nghiệm phủ xanh mạnh tay nhất. Ở hầm chui Lê Văn Lương – Tố Hữu, khoảng 200 m2 giàn leo được nghiên cứu, chia theo nhịp kiến trúc, cùng hệ chậu cây module dọc mép trên thành hầm với chiều dài khoảng 300 m để trồng cây rủ xuống mặt trong thành hầm. Giai đoạn đầu, chiều dài cây rủ bị khống chế ở mức 2–3 m, cắt tỉa định kỳ để không ảnh hưởng tĩnh không giao thông, biển báo, chiếu sáng và thiết bị kỹ thuật. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Các bồn và chậu cây tại 3 nhà chờ xe buýt được bố trí phía sau hoặc hai bên, không chiếm lối đi bộ của người dân, đồng thời không che tên điểm dừng, thông tin tuyến xe hay camera.” Nhà chờ Đại học Dược trên Lê Thánh Tông, nhà chờ gần Bệnh viện Xanh Pôn trên Trần Phú và điểm dừng số 69 Lý Thường Kiệt sẽ dùng hệ cáp nhẹ độc lập dẫn cây leo phủ một phần mái và vách sau. Nếu thành công, các điểm chờ vốn buồn tẻ sẽ trở thành “góc mát” dễ chịu, tạo trải nghiệm tích cực hơn cho người đi xe buýt – một tác động rất cụ thể lên người sử dụng bình thường, chứ không chỉ là cải tạo cảnh quan trên giấy.
Vì sao Hà Nội chọn phủ xanh công trình giao thông ngay lúc này?
Thời điểm triển khai thí điểm không phải ngẫu nhiên. Thành phố vừa ban hành đề án quản lý, phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa và mặt nước, trong đó có nội dung bổ sung cây xanh tại các công trình giao thông, kiến trúc và đường phố. Đồng thời, quỹ đất công cộng dành cho công viên, vườn hoa ngày càng khó mở rộng, trong khi Hà Nội lại có hàng trăm trụ đường sắt đô thị trên các tuyến Cát Linh – Hà Đông, Nhổn – ga Hà Nội, cùng vô số trụ cầu và nhà chờ xe buýt chưa được khai thác như hạ tầng xanh. Việc phủ xanh trụ cầu, hầm chui và nhà chờ xe buýt vì vậy là quyết định mang tính tối ưu hóa tài sản hạ tầng: tận dụng những bề mặt bê tông hiện hữu để “sản xuất” mảng xanh đô thị, thay vì đi tìm đất mới. Thí điểm dự kiến hoàn thành dịp 10/10, nhưng điều quan trọng không chỉ là kịp tiến độ mà là có được bộ dữ liệu thực tế: cây nào phù hợp, mô hình nào hiệu quả, chi phí duy tu ra sao. Nếu thành phố nghiêm túc đánh giá và chuẩn hóa, chúng ta hoàn toàn có thể hình dung một chiến lược hạ tầng xanh Hà Nội mang bản sắc rõ rệt, không phụ thuộc vào những khoảng đất trống hiếm hoi.
Kết luận: từ thí điểm đến chiến lược dài hạn cho hạ tầng xanh Hà Nội
Nhìn từ góc độ chính sách đô thị, phủ xanh trụ cầu không chỉ là dự án đẹp mắt mà là phép thử quan trọng cho tương lai mảng xanh đô thị. Khi thành phố chấp nhận đưa cây leo công trình giao thông vào chương trình thí điểm chính thức, điều đó cho thấy tư duy đã dịch chuyển từ “trồng thêm vài cây” sang “tích hợp cây vào mọi lớp hạ tầng”. Tất nhiên, mô hình này sẽ đối mặt với không ít thách thức: lựa chọn giống cây chịu ô nhiễm, thiết kế hệ tưới tiêu bền vững, bảo đảm an toàn giao thông, tránh che khuất biển báo và thiết bị kỹ thuật. Nhưng nếu coi những thí điểm tại Nguyễn Trãi, Lê Văn Lương, các hầm chui và nhà chờ xe buýt là phòng thí nghiệm sống, Hà Nội sẽ có cơ hội xây dựng bộ giải pháp chuẩn cho phủ xanh trụ cầu trên quy mô lớn. Khi những khối bê tông lạnh lùng dần được thay bằng mảng lá xanh trên các tuyến đường, người dân sẽ cảm nhận rõ nhất giá trị của hạ tầng xanh: không phải khẩu hiệu, mà là bóng mát khi chờ xe, là bức tường hầm bớt ngột ngạt, là trụ metro không còn xám xịt. Đó mới là thước đo cuối cùng cho thành công của chiến lược phủ xanh công trình giao thông.
