Trao quyền để khơi thông, không phải buông lỏng
Sửa Luật Đấu thầu là việc điều chỉnh khung pháp lý về lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư và trách nhiệm quản lý nhằm rút gọn thủ tục, tăng quyền chủ động nhưng vẫn giữ cạnh tranh, minh bạch và kiểm soát rủi ro. Ngày 23/10, Quốc hội nghe Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày dự án luật sửa đổi tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.
Dự thảo gồm 8 chương, 59 điều và được xây dựng theo bốn nhóm chính sách, trong đó có hoàn thiện tính thống nhất của pháp luật, nâng chất lượng đấu thầu, đơn giản hóa thủ tục và tăng cường giám sát. Hướng đi này hợp lý: thủ tục kéo dài và quyền quyết định bị phân tán có thể làm chậm việc sử dụng nguồn lực công. Nhưng phân cấp chỉ có ý nghĩa khi người được giao quyền biết rõ mình được quyết định đến đâu và chịu trách nhiệm thế nào. Nếu chỉ trao thêm quyền mà để lại vùng xám pháp lý, chủ đầu tư có thể vẫn chọn cách trì hoãn để tự bảo vệ.
Nỗi sợ sai bắt đầu từ cách nghiệm thu, quyết toán
Vướng mắc về hợp đồng trọn gói cho thấy vì sao tâm lý sợ trách nhiệm không thể được xử lý chỉ bằng lời kêu gọi mạnh dạn. Đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà cho rằng cách thanh tra, kiểm toán bóc tách lại định mức, đơn giá và khối lượng có thể trái với bản chất hợp đồng, khiến chủ đầu tư ngần ngại nghiệm thu, nhà thầu gặp khó khăn tài chính và giải ngân đầu tư công chậm lại.
Ông kiến nghị luật hóa nguyên tắc thanh toán, quyết toán theo giá hợp đồng và sản phẩm, khối lượng hoàn thành được nghiệm thu; không tính lại chi tiết nếu phạm vi công việc hoặc thiết kế không thay đổi. Đây là đề xuất đáng chú ý vì nó giúp cả người thực hiện lẫn cơ quan hậu kiểm dựa trên cùng một chuẩn. Quy định đấu thầu cần phân biệt sai phạm với việc nhà thầu tối ưu chi phí trong khuôn khổ hợp đồng. Thiếu ranh giới ấy, quy định dù chặt đến đâu cũng có thể tạo ra sự bất động thay vì bảo đảm trách nhiệm.
Cạnh tranh và minh bạch phải đi cùng quyền chủ động
Trao cho chủ đầu tư quyền chọn hình thức phù hợp có thể rút ngắn quy trình, nhưng cũng làm tăng yêu cầu giải trình. Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục xác định đấu thầu rộng rãi là hình thức chủ yếu, đồng thời quy định rõ điều kiện và giới hạn áp dụng chỉ định thầu, đặt hàng, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt và chỉ định nhà đầu tư. Đây là hàng rào cần thiết để quyền chủ động không biến thành lối tắt thu hẹp cạnh tranh.
Minh bạch đấu thầu cũng cần được thiết kế có cân nhắc. Đại biểu Lê Hồng Hà nêu băn khoăn rằng dự thảo chưa làm rõ khi một tổ chức tự chọn áp dụng một phần luật thì các quy định liên quan có phải áp dụng đồng bộ hay không; ông đồng thời lưu ý hồ sơ dự thầu có thể chứa bí mật kinh doanh và dữ liệu cá nhân. Công khai thông tin là cần thiết, nhưng không nên đồng nghĩa với công khai dữ liệu nhạy cảm. Luật cần chỉ rõ nghĩa vụ nào đi kèm từng quy trình được lựa chọn, để minh bạch không trở thành rủi ro mới.
Sửa luật phải đi kèm hướng dẫn có thể thực thi
Ủy ban Kinh tế và Tài chính đồng tình với sự cần thiết sửa luật để tháo gỡ vướng mắc, đơn giản hóa thủ tục, tăng phân cấp và bảo đảm đồng bộ với các luật mới; đồng thời lưu ý Luật Đấu thầu năm 2023 đã nhiều lần được sửa đổi và lần này dự kiến thay đổi rộng. Vì vậy, thận trọng không phải là giữ nguyên mọi quy định, mà là chỉ sửa những vấn đề đã đủ rõ, đánh giá đầy đủ tác động và chuẩn bị hướng dẫn để áp dụng thống nhất.
Hồ sơ dự án đủ điều kiện để Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại kỳ họp thứ hai; cơ quan thẩm tra cũng nhấn mạnh cần chuẩn bị điều kiện và văn bản hướng dẫn trước khi luật có hiệu lực. Kết quả của lần sửa này không nên chỉ được đo bằng số thủ tục được cắt giảm. Thước đo thực chất là chủ đầu tư có thể quyết định và nghiệm thu đúng luật, nhà thầu cạnh tranh trên sân chơi công bằng, còn cơ quan giám sát có căn cứ rõ để xử lý sai phạm. Trao quyền mà thiếu chuẩn mực sẽ không gỡ được nỗi sợ sai; làm rõ trách nhiệm và bảo vệ cạnh tranh mới có thể.
