70.000 chuyên gia đường sắt: bài toán nhân lực không thể trì hoãn
Khủng hoảng nhân lực đường sắt ở Việt Nam là tình trạng mà các kế hoạch phát triển đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị đang tăng tốc trong khi hệ thống đào tạo trong nước chưa đủ năng lực tạo ra khoảng 70.000 chuyên gia đường sắt có trình độ, buộc nhà nước và các trường đại học phải tìm kiếm hợp tác quốc tế để lấp đầy khoảng trống kỹ sư, chuyên gia quản lý và lao động kỹ thuật trong vòng chưa đầy một thập kỷ nữa.
Thông điệp chính từ các thỏa thuận mới là: nếu Việt Nam không coi đào tạo nhân lực đường sắt là một chương trình quốc gia mang tính cấp bách, mọi tham vọng về công nghệ đường sắt cao tốc sẽ chỉ nằm trên giấy. Quyết định 2230/QĐ-TTg dự báo cần khoảng 70.000 người có trình độ vào năm 2035, gồm 2.000 sau đại học, 18.000 cử nhân và 50.000 lao động kỹ thuật, vận hành. Con số này không chỉ lớn, mà còn đòi hỏi cấu trúc kỹ năng rất khác biệt so với hệ thống giao thông hiện hữu: từ thiết kế hạ tầng, vận hành tàu tốc độ cao, đến quản lý an toàn theo tiêu chuẩn quốc tế.
Thỏa thuận tại InnoTrans: bước ngoặt trong hợp tác Việt Nam – Đức
Điểm ngoặt của hợp tác Việt Nam Đức trong đào tạo nhân lực đường sắt đến từ lễ ký kết Biên bản ghi nhớ tại Triển lãm InnoTrans 2026 ở Berlin, giữa Trường Đại học Việt Đức (VGU), Công ty TNHH Kỹ thuật và Tư vấn DB (DB E&C) và Học viện Đường sắt DB thuộc Tập đoàn Đường sắt Đức. Sự hiện diện của Thứ trưởng Bộ Xây dựng Bùi Xuân Dũng cùng đại diện Cục Đường sắt Việt Nam và Tổng công ty Đường sắt cho thấy đây không phải một thỏa thuận học thuật thuần túy, mà là bước đi chiến lược gắn trực tiếp với quy hoạch hạ tầng quốc gia.
Theo thỏa thuận, VGU và Học viện Đường sắt DB sẽ kết hợp năng lực đào tạo, nghiên cứu với kinh nghiệm chuyên môn đường sắt quốc tế để phát triển nguồn nhân lực cho các dự án đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị tại Việt Nam. Đáng chú ý, Học viện Đường sắt DB mang theo hệ sinh thái đào tạo của Deutsche Bahn với 1.700 giảng viên cơ hữu, 47 trung tâm đào tạo, 17 hệ thống mô phỏng cabin và hơn 3.000 học phần, cấp chứng chỉ cho khoảng 260.000 học viên mỗi năm trên 40 quốc gia. Đây là quy mô mà bất kỳ nỗ lực đào tạo nội địa đơn độc nào cũng khó có thể bù đắp trong thời gian ngắn.
Viện Đường sắt Việt – Đức: nền tảng dài hạn cho đào tạo nhân lực
Thay vì các khóa chuyển giao ngắn hạn, hai bên lựa chọn mô hình thể chế – thành lập Viện Đường sắt Việt – Đức – như một cấu trúc bền vững cho đào tạo nhân lực. Đây là bước đi đúng hướng: để phát triển công nghệ đường sắt cao tốc, Việt Nam cần một ‘xương sống’ học thuật – nghiên cứu đủ khả năng đào tạo liên tục nhiều thế hệ chuyên gia đường sắt, chứ không chỉ vài khóa học theo dự án.
Viện Đường sắt Việt – Đức được thiết kế với bốn trụ cột: đào tạo và cấp bằng Cử nhân, Thạc sĩ cùng các học phần chuyên sâu; phát triển năng lực lãnh đạo với “Chứng chỉ quốc tế về Quản lý Metro và Đường sắt”; đào tạo lực lượng lao động kỹ thuật và chương trình “Train-the-Trainer”; cùng một trung tâm đổi mới sáng tạo đường sắt với các hệ thống mô phỏng, nghiên cứu chung và dịch vụ tư vấn chuyên nghiệp. Học viện Đường sắt DB cung cấp chuyên gia, chương trình đào tạo và hỗ trợ thiết kế mô phỏng, trong khi VGU chịu trách nhiệm cơ sở hạ tầng, kiểm định chất lượng, tuyển sinh và quảng bá. Đây là mô hình phân vai rõ ràng, tránh tình trạng hợp tác hình thức.
Lợi thế khoa học – công nghệ của Đức và hướng đi cho Việt Nam
Điểm mạnh nhất của hợp tác Việt Nam Đức trong lĩnh vực đường sắt không chỉ nằm ở số lượng chương trình đào tạo, mà ở chất lượng khoa học – công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật và quản lý an toàn mà phía Đức đã xây dựng qua nhiều thập kỷ. Công ty Kỹ thuật và Tư vấn DB mang chuyên môn đường sắt của Tập đoàn Deutsche Bahn từ ý tưởng ban đầu tới vận hành, với dịch vụ tư vấn, thiết kế và triển khai cho các dự án hạ tầng và di chuyển trên toàn thế giới. Về phía Việt Nam, VGU được thành lập từ năm 2008 trên cơ sở hợp tác giữa Chính phủ Việt Nam, CHLB Đức và bang Hessen, theo chuẩn mực đào tạo của Đức.
Chính sự kết hợp này giúp đào tạo nhân lực đường sắt không bị giới hạn trong lý thuyết, mà gắn chặt với thực tiễn vận hành công nghệ đường sắt cao tốc ở quy mô lớn. DB Rail Academy hiện cung cấp các giải pháp phát triển năng lực toàn diện cho các dự án giao thông đô thị và HSR, bao gồm đào tạo lao động kỹ thuật, chương trình lãnh đạo, quản lý và các dịch vụ tư vấn, vận hành. Nếu Việt Nam biết tận dụng nền tảng này, Viện Đường sắt Việt – Đức có thể trở thành điểm tựa giúp các dự án đường sắt tốc độ cao hình thành một hệ sinh thái chuyên gia đường sắt nội địa đủ sức làm việc với nhiều đối tác quốc tế khác nhau.
Kết luận: nhân lực là điểm quyết định thành bại của tham vọng đường sắt
Nhìn vào con số 70.000 chuyên gia đường sắt phải đào tạo đến năm 2035, dễ thấy căng thẳng lớn nhất của chiến lược đường sắt Việt Nam không nằm ở số lượng tuyến, mà ở chất lượng con người. Thỏa thuận tại InnoTrans và kế hoạch lập Viện Đường sắt Việt – Đức cho thấy nhà nước đã nhận ra rằng không thể nhập khẩu toàn bộ năng lực kỹ thuật và quản trị từ bên ngoài mà bỏ qua xây dựng năng lực trong nước. Nếu không nhanh chóng biến các cam kết trên giấy thành chương trình đào tạo nhân lực cụ thể, liên thông và được đánh giá nghiêm túc, khoảng trống chuyên gia đường sắt sẽ kéo lùi mọi kế hoạch công nghệ đường sắt cao tốc.
Hợp tác Việt Nam Đức trong đào tạo nhân lực đường sắt là bước đi đúng, nhưng không phải là bảo hiểm tuyệt đối. Nó cần được đi kèm với việc nâng cấp các trường kỹ thuật trong nước, xây dựng tiêu chuẩn nghề nghiệp thống nhất và cơ chế đãi ngộ đủ sức giữ chân người giỏi. VGU và Học viện Đường sắt DB đã đặt những viên gạch đầu tiên cho một hệ sinh thái chuyên gia đường sắt mới; phần còn lại phụ thuộc vào việc Việt Nam có coi nhân lực là trọng tâm chính sách hạ tầng, hay vẫn chỉ là phụ lục trong các báo cáo dự án.
