Cải tạo kênh rạch TPHCM: bước ngoặt bắt buộc của hạ tầng thoát nước
Cải tạo kênh rạch TPHCM là quá trình nạo vét, gia cố bờ, xây kè, làm đường dọc bờ và hoàn thiện hệ thống cống thoát nước trên các tuyến kênh rạch chính, nhằm khôi phục chức năng tiêu thoát nước, giảm ngập và cải thiện môi trường sống ở những khu vực đô thị đang chịu áp lực mưa lớn, triều cường và nước thải. Điểm đáng nói là thành phố không còn lựa chọn nào khác ngoài việc coi hạ tầng thoát nước thành phố là ưu tiên đầu tư, sau nhiều năm trả giá bằng cảnh ngập lụt sân bay Tân Sơn Nhất, cửa ngõ phía Bắc và các trục giao thông huyết mạch. Ngập không còn là chuyện mùa mưa mà đã trở thành rủi ro an ninh đô thị, ảnh hưởng trực tiếp đến vận hành sân bay, giao thông và sức khỏe cộng đồng. Vì vậy, loạt dự án kênh Hy Vọng, rạch Ông Bố và các tuyến liên quan là tín hiệu cho thấy TPHCM đang chuyển từ xử lý tình huống sang chiến lược dài hạn.
Dự án kênh Hy Vọng: mấu chốt để giảm ngập lụt sân bay Tân Sơn Nhất
Kênh Hy Vọng vốn là tuyến tiêu thoát nước chính cho khu vực phía bắc và phía tây sân bay Tân Sơn Nhất, nhưng nhiều năm bị ô nhiễm, nhà cửa lấn chiếm lòng kênh khiến khả năng thoát nước suy giảm nghiêm trọng. Việc sân bay và khu dân cư xung quanh liên tục ngập mỗi khi mưa lớn là hệ quả trực tiếp của sự bỏ quên hạ tầng này. Theo Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TPHCM, dự án kênh Hy Vọng dài gần 1,1 km, từ đường Phạm Văn Bạch đến cửa xả ra kênh Tham Lương, có sơ bộ tổng mức đầu tư hơn 2.500 tỉ đồng. Các hạng mục gồm nạo vét lòng kênh, xây kè hai bên, làm đường giao thông dọc bờ và hoàn thiện hệ thống thoát nước. Nếu được HĐND TPHCM thông qua tại kỳ họp chuyên đề khóa XI cuối tháng 10, dự án sẽ triển khai giai đoạn 2026-2030. Đây là quyết định muộn màng nhưng cần thiết sau khi nguồn vốn quốc tế từng bị dừng tài trợ khiến dự án đình trệ từ năm 2017.
Rạch Ông Bố: cửa ngõ phía Bắc và bài toán ngập trên Tỉnh lộ 43, Quốc lộ 13
Nếu kênh Hy Vọng là điểm nghẽn của ngập lụt sân bay Tân Sơn Nhất, thì rạch Ông Bố lại là nút thắt thoát nước ở cửa ngõ phía Bắc. Tuyến rạch dài hơn 4 km, là điểm cuối đón nước mưa và nước thải đã qua xử lý từ các khu công nghiệp, khu đô thị ở Thuận An, Bình Dương, đồng thời chịu tác động mạnh của mưa lớn và triều cường. Hiện hơn 4 km rạch và các nhánh kết nối chưa được bê tông hóa, hai bên bờ cỏ dại, cây cối mọc um tùm, nhiều đoạn sình lầy, bùn đất tích tụ làm chậm dòng chảy. Hệ quả là mỗi khi mưa lớn, nước từ nhiều nơi dồn về nhưng lòng rạch nông, đầy lục bình khiến Tỉnh lộ 43 và khu vực Quốc lộ 13 thoát nước chậm, thường xuyên ngập, ảnh hưởng giao thông. Dự án xây dựng hệ thống thoát nước hạ lưu cầu Ông Bố, với tổng vốn đầu tư 1.946 tỉ đồng cho chiều dài khoảng 4,35 km rạch Ông Bố, Cầu Miễu, Vĩnh Bình, Lái Thiêu và kênh D, được kỳ vọng đáp ứng nhu cầu tiêu thoát nước cho lưu vực khoảng 2.361 ha và giảm ngập do mưa lớn cũng như xả lũ hồ Dầu Tiếng. Thời gian thực hiện dự kiến từ 2026 đến 2029, hiện các đơn vị đã khoan khảo sát địa chất và thông tin dự án đến người dân.
Chiến lược đa dự án: từ chống ngập cục bộ đến tái thiết môi trường đô thị
Điểm đáng chú ý trong chiến lược cải tạo kênh rạch TPHCM là cách thành phố triển khai đồng thời nhiều dự án ở các lưu vực khác nhau, thay vì chỉ tập trung vào một điểm nóng. Bên cạnh dự án kênh Hy Vọng, TPHCM đang đẩy nhanh cải tạo kênh A41 ở phía nam sân bay Tân Sơn Nhất, với phương án ngầm hóa bằng cống hộp và xây dựng tuyến đường 4 làn xe phía trên, nhằm tăng khả năng thoát nước và cải thiện giao thông khu vực cửa ngõ sân bay. Ở phía Bắc, dự án rạch Ông Bố không chỉ nạo vét, gia cố bờ bao mà còn xây lại cầu dân sinh, đầu tư hệ thống cống tiêu thoát nước, chỉnh trang cảnh quan. Cách tiếp cận này cho thấy thành phố bắt đầu nhìn nhận hạ tầng thoát nước thành phố như một hệ thống liên hoàn, nơi mỗi tuyến kênh rạch vừa là công trình kỹ thuật, vừa là không gian môi trường. Tuy nhiên, thách thức sẽ nằm ở khâu giải phóng mặt bằng, kiểm soát nguồn thải từ sản xuất và ngăn tái lấn chiếm lòng kênh sau khi hoàn thành. Nếu không có cơ chế quản lý chặt, các khoản đầu tư hàng nghìn tỉ đồng sẽ chỉ giải quyết ngập trong vài năm rồi lại quay về vạch xuất phát.
Kết luận: chống ngập phải đi cùng quản trị đô thị và thay đổi thói quen
Nhìn từ loạt dự án kênh Hy Vọng, rạch Ông Bố và các tuyến liên quan, có thể thấy TPHCM đã bước sang giai đoạn đầu tư lớn cho hạ tầng nước thải và thoát nước, sau nhiều năm chắp vá và phụ thuộc vào nguồn vốn bên ngoài. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ để bảo đảm một đô thị không ngập. Bài toán chống ngập lụt sân bay Tân Sơn Nhất và các khu trung tâm sẽ chỉ được giải quyết bền vững khi đi kèm ba thay đổi: quy hoạch đô thị tôn trọng dòng chảy tự nhiên, quản lý nghiêm việc xả thải vào kênh rạch, và thay đổi thói quen lấn chiếm, đổ rác của chính người dân. Đầu tư hàng nghìn tỉ đồng vào cải tạo kênh rạch là bước khởi đầu cần thiết. Nhưng nếu không biến các tuyến kênh rạch thành không gian sống sạch, được bảo vệ và giám sát lâu dài, TPHCM sẽ tiếp tục phải chi tiền để sửa những lỗi quy hoạch và quản trị cũ. Ngập lụt không chỉ là chuyện của mưa, mà là thước đo chất lượng quản lý đô thị.
