DPPA: lối ra xanh cho sản xuất công nghiệp nhưng không tự vận hành
Mua bán điện trực tiếp (DPPA) là cơ chế cho phép doanh nghiệp sử dụng điện lớn ký hợp đồng mua điện tái tạo trực tiếp từ đơn vị phát điện thông qua đường dây riêng hoặc qua lưới điện hiện hữu, nhằm giảm chi phí, đáp ứng yêu cầu xanh hóa chuỗi cung ứng và tăng chủ động năng lượng, thay vì chỉ phụ thuộc vào nhà cung cấp điện truyền thống. Đây không phải câu chuyện chính sách trung tính, mà là một cuộc “tái phân phối quyền lực” trong khu công nghiệp giữa nhà đầu tư hạ tầng, nhà phát điện và khách hàng lớn. Kể từ khi Nghị định 80/2024 mở đường cho cơ chế mua bán điện trực tiếp, sau đó được điều chỉnh bởi Nghị định 243/2026, kỳ vọng về khu công nghiệp xanh hóa và năng lượng sạch công nghiệp tăng vọt, nhưng thực tế triển khai cho thấy quyền lựa chọn điện sạch của doanh nghiệp đang bị chặn lại ngay trên chính lưới điện nội bộ.
Samsung ký hợp đồng DPPA đầu tiên: chuẩn mới cho điện tái tạo doanh nghiệp
Thương vụ DPPA của Samsung Electronics tại Thái Nguyên không chỉ là một hợp đồng năng lượng, mà là tuyên bố về chuẩn cạnh tranh mới của sản xuất công nghiệp. Theo hợp đồng DPPA, Công ty TNHH Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên (SEVT) được đảm bảo khoảng 70 GWh điện mặt trời mỗi năm, tương đương điện năng cho khoảng 17.000 hộ gia đình và giảm phát thải khoảng 46.000 tấn CO2 mỗi năm. Đây là thương vụ chưa có tiền lệ, “mở đường” cho hợp đồng DPPA Việt Nam khác noi theo khi các tập đoàn toàn cầu ngày càng cam kết dùng 100% điện tái tạo và áp chuẩn bền vững cho toàn bộ chuỗi cung ứng. Theo Schneider Electric, một hợp đồng DPPA thành công giúp doanh nghiệp có tầm nhìn dài hạn về chi phí, sự linh hoạt khi mua sắm điện và lộ trình giảm phát thải đáng tin cậy. Nói thẳng, ai không kịp bước lên “tàu điện xanh” sẽ bị loại khỏi chuỗi cung ứng của các ông lớn.
Cơ chế DPPA: đường vòng qua EVN, đường dài cho khu công nghiệp xanh hóa
Điểm hấp dẫn của mua bán điện trực tiếp nằm ở chỗ doanh nghiệp có thể mua điện tái tạo mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào EVN: hoặc qua đường dây truyền tải riêng, hoặc qua lưới quốc gia với hợp đồng ba bên. Nhóm khách hàng lớn tiêu thụ từ 200.000 kWh/tháng trở lên được phép mua DPPA qua lưới điện quốc gia, trong khi nhóm từ 20.000 kWh/tháng có thể giao dịch qua đường dây riêng từ nguồn bên ngoài hoặc nội bộ khu công nghiệp, tận dụng mái nhà xưởng của mình hay hàng xóm. Đây là cách khu công nghiệp xanh hóa nhanh nhất: doanh nghiệp thiếu diện tích mái vẫn tiếp cận được điện mặt trời giá rẻ tại chỗ, doanh nghiệp có mái trống biến hạ tầng sẵn có thành nguồn thu mới. Khi tích hợp thêm hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), sạc vào giờ thấp điểm, xả vào khung cao điểm 17h30–22h30, bài toán năng lượng sạch công nghiệp và chứng chỉ carbon cho xuất khẩu trở nên khả thi, không chỉ là khẩu hiệu.
Nút thắt hạ tầng: lưới điện tư nhân đang níu chân năng lượng sạch
Vấn đề thật không nằm ở công nghệ điện mặt trời hay gió, mà ở quyền sở hữu lưới điện trong khu công nghiệp. Trạm biến áp và lưới phân phối nội bộ là tài sản tư nhân, chủ đầu tư đã bỏ vốn lớn để xây dựng và thu hồi bằng phần chênh lệch giá bán điện cho doanh nghiệp, khoảng 3% ở cấp trung thế và 8% ở cấp hạ thế. Khi doanh nghiệp chuyển sang mua điện tái tạo trực tiếp, hạ tầng vẫn bị dùng nhưng dòng tiền của chủ đầu tư có nguy cơ teo lại, trong khi chưa có cơ chế rõ ràng về quyền lợi. Do thiếu khung giá thuê lưới điện nội bộ mang tính thống nhất, chủ đầu tư có thể đẩy giá thuê lên mức khiến hợp đồng DPPA hết hấp dẫn hoặc thẳng thừng từ chối đấu nối, làm giấc mơ “điện sạch giá rẻ” kẹt ngay trên lưới điện nội bộ. Tệ hơn, khi xảy ra sự cố lưới, trách nhiệm đền bù giữa đơn vị phát điện, doanh nghiệp mua điện và chủ hạ tầng chưa có tiền lệ rõ ràng, khiến mọi bên đều dè dặt.
Nếu không tháo gỡ hạ tầng, Quy hoạch Điện VIII sẽ chỉ xanh trên giấy
Quy hoạch Điện VIII đặt mục tiêu nâng tỷ trọng năng lượng tái tạo lên 28–36% vào năm 2030, rồi 74–75% vào năm 2050, nhưng nếu DPPA bị khóa bởi lưới điện nội bộ, những con số này khó đi vào nhà máy. Trên thế giới, cơ quan điều tiết đóng vai trò “trọng tài” giữa chủ lưới và người mua điện: Ấn Độ tách bạch giá phân phối, khống chế phí ở mức thấp và buộc giảm mạnh phí truyền tải cho điện mặt trời, đồng thời cấm từ chối đấu nối nếu doanh nghiệp đạt chuẩn kỹ thuật; EU xem lưới điện, kể cả lưới tư, là hạ tầng thiết yếu, bắt buộc cho bên thứ ba sử dụng với giá phản ánh chi phí và lợi nhuận hợp lý, nếu từ chối sẽ bị xử phạt vì lạm dụng độc quyền. Dù Việt Nam chọn mô hình nào, điểm cốt lõi là phải có cơ chế minh bạch về giá thuê hạ tầng, trách nhiệm kỹ thuật và quyền lợi các bên, dưới giám sát nhà nước, thay vì phó mặc cho đàm phán giữa các bên có vị thế không cân xứng. Khi nút thắt này được tháo, mua bán điện trực tiếp mới trở thành giải pháp quy mô cho doanh nghiệp Việt đang chịu áp lực khử carbon chuỗi cung ứng, chứ không dừng lại ở một thương vụ biểu tượng của Samsung.
